Biến giảm phát thải thành cơ hội kinh tế
Thị trường carbon là cơ chế định giá và giao dịch hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ carbon, nhằm khuyến khích giảm khí nhà kính và huy động vốn cho chuyển đổi xanh. Sàn giao dịch carbon Việt Nam chính thức vận hành từ ngày 29/6, mở ra một công cụ chính sách có thể biến nghĩa vụ khí hậu thành động lực kinh doanh. Khi chi phí phát thải được phản ánh trong quyết định của doanh nghiệp, đầu tư công nghệ sạch, tiết kiệm năng lượng và đổi mới quy trình có thể đem lại lợi ích tài chính, thay vì chỉ phục vụ tuân thủ. Đây là triển vọng đáng kể trong bối cảnh mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 đòi hỏi lượng vốn vượt khả năng ngân sách nhà nước. Điều 6 của Thỏa thuận Paris cũng mở lối hợp tác xuyên biên giới, qua đó giúp Việt Nam tiếp cận vốn xanh quốc tế. Nhưng tiềm năng huy động vốn chỉ thành hiện thực nếu doanh nghiệp tin rằng giảm phát thải được đo lường minh bạch và có giá trị giao dịch.

Thanh khoản yếu khiến tín hiệu giá chưa thuyết phục
Nút thắt trước mắt không phải thiếu hạ tầng giao dịch, mà là thiếu người mua và động lực mua. Sau gần năm tháng hoạt động, khối lượng giao dịch carbon trên sàn mới đạt 1.310 tấn CO2e. Trong giai đoạn thí điểm 2025–2026, khoảng 511 triệu tấn hạn ngạch được phân bổ miễn phí cho 110 cơ sở thuộc các ngành nhiệt điện, sắt thép và xi măng; hạn ngạch lại tương đối sát lượng phát thải thực tế, nên nhu cầu mua bổ sung còn yếu. Giá tín chỉ carbon vì vậy chưa tạo sức ép đủ lớn để thay đổi quyết định sản xuất và đầu tư. Cơ chế cho phép chuyển hạn ngạch dư sang kỳ sau, vay trước hạn ngạch và bù trừ một phần nghĩa vụ cũng có thể làm giảm nhu cầu giao dịch. Nếu giá không phản ánh mức khan hiếm và lợi ích giảm phát thải, sàn có thể hoạt động nhưng thị trường vẫn chưa tạo được tín hiệu kinh tế rõ ràng.

Dữ liệu MRV là điều kiện để tạo niềm tin
Không có dữ liệu đáng tin, một tín chỉ khó thuyết phục nhà đầu tư rằng lượng phát thải đã thực sự được cắt giảm. Ngày 16/11 tại COP31, Cục Biến đổi khí hậu phối hợp với JICA và OECC tổ chức sự kiện về hệ thống trực tuyến quản lý phát thải cấp cơ sở, tập trung nâng chất lượng kiểm kê phát thải và đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV). Hệ thống được xây dựng để chuẩn hóa việc thu thập, tổng hợp và báo cáo dữ liệu; định hướng kết nối tự động với hệ thống đăng ký hạn ngạch và tín chỉ quốc gia cũng có thể giảm phân mảnh thông tin. Khoảng trống năng lực vẫn đáng lo: khảo sát năm 2026 tại 91 cơ sở cho thấy chỉ 12 cơ sở có hệ thống MRV hoạt động ổn định. Vì thế, số hóa cần đi cùng hỗ trợ doanh nghiệp về chuyên môn và quy trình, chứ không thể chỉ dừng ở việc đưa biểu mẫu lên mạng.
Hợp tác với JICA và OECC đã hỗ trợ thí điểm, hoàn thiện hạ tầng báo cáo trực tuyến và nâng cao năng lực quản lý phát thải. Cục Biến đổi khí hậu dự kiến tiếp tục hoàn thiện kỹ thuật, hướng tới vận hành hệ thống từ năm 2027. Đây là nền tảng cần thiết để tăng độ tin cậy, nhưng không thay thế trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc xây dựng hệ thống đo đạc và báo cáo đủ chất lượng.

Muốn gọi vốn, phải đồng thời sửa luật chơi và nâng năng lực
Đối tác quốc tế có thể đóng góp chính sách, chuyên môn, hạ tầng kỹ thuật và nguồn lực; phần việc quyết định vẫn thuộc về thiết kế thị trường trong nước. Theo lộ trình, các bộ quản lý ngành phải đề xuất danh sách cơ sở và hạn ngạch cho giai đoạn 2027–2028 trước ngày 30/6/2027, còn năm 2029 dự kiến đánh dấu giai đoạn vận hành chính thức, mở rộng phạm vi và kết hợp phân bổ miễn phí với đấu giá. Những mốc này cần đi kèm cách phân bổ tạo động lực giảm phát thải, quy tắc sở hữu tín chỉ rõ ràng và chế tài đủ sức thực thi. Nếu chi phí carbon được chuyển thẳng vào giá bán, người tiêu dùng và doanh nghiệp sản xuất có thể chịu thêm áp lực; do đó chính sách phải khuyến khích cải tiến công nghệ thay vì chỉ chuyển chi phí dọc chuỗi cung ứng. Thị trường carbon có thể trở thành kênh gọi vốn xanh, nhưng chỉ khi giá, dữ liệu và năng lực doanh nghiệp cùng tiến lên. Thanh khoản sẽ không tự xuất hiện nhờ một sàn giao dịch; nó cần niềm tin và luật chơi tạo ra nhu cầu thực.






