Khi chăm sóc sức khỏe vùng biên bắt đầu từ bản làng
Chăm sóc sức khỏe vùng biên là tổng hợp các hoạt động y tế cộng đồng, bác sĩ tình nguyện và chính quyền cơ sở nhằm đưa dịch vụ khám chữa bệnh, phòng bệnh và quản lý sức khỏe dài hạn đến những cộng đồng sống xa trung tâm, thường bị hạn chế về giao thông, thông tin và điều kiện kinh tế, thông qua mô hình khám sức khỏe miễn phí, trạm y tế xã, tổ y tế thôn bản và các đợt tầm soát định kỳ ngay tại nơi dân cư sinh sống. Không phải ngẫu nhiên mà từ Lai Châu, Tây Ninh đến Thái Nguyên, Ninh Bình, Quảng Ninh đều chọn cách “mang y tế đến gần dân” thay vì chờ người dân vượt núi, vượt biển đến bệnh viện. Với địa hình hiểm trở, đường sá trơn trượt, nhiều bản cách trung tâm hàng chục ki-lô-mét, nếu tiếp cận y tế vẫn theo lối cũ thì khoảng cách sức khỏe giữa vùng biên và đô thị sẽ ngày càng rộng. Câu chuyện biên giới hôm nay cho thấy: ai muốn thu hẹp bất bình đẳng y tế, phải bắt đầu từ cấp xã, thôn, bản – nơi mọi rào cản bộc lộ rõ nhất nhưng cũng là nơi giải pháp hiệu quả nhất có thể nảy mầm.
Lai Châu, Thái Nguyên, Ninh Bình: Khám sức khỏe miễn phí phải đến tận cửa người dân
Điểm chung nổi bật của các tỉnh miền núi là không chờ người bệnh tìm đến y tế, mà chủ động đem y tế đến từng hộ. Lai Châu lập ban chỉ đạo, chia tổ phụ trách từng bản, đi từng nhà vận động đồng bào La Hủ ở Bum Tở đi khám sức khỏe miễn phí; xã đã đưa khám đến hơn 8.000 người, gần 80% kế hoạch. Ở Dào San, 15 tổ phụ trách 15 bản phối hợp công an, bộ đội biên phòng, giáo viên để bảo đảm “không ai bị bỏ lại phía sau”. Theo Ủy ban nhân dân xã Dào San, đã có 12.551 người được khám, đạt 99,8% số người có mặt tại địa phương. Tại Thái Nguyên, Yên Phong huy động Bệnh viện Trường đại học Y-Dược khám định kỳ cho người dân thôn, cập nhật kết quả về trạm y tế để y tế thôn bản theo dõi từng người. Ninh Bình chọn Phú Long làm điểm, phối hợp với bệnh viện chuyên khoa Trung ương sàng lọc bệnh hô hấp cho khoảng 1.000 người, chuyển trọng tâm từ chữa bệnh sang phòng bệnh ngay tại xã. Cách làm này khẳng định một điều: khám sức khỏe định kỳ chỉ có ý nghĩa khi người nghèo, người cao tuổi, người dân tộc thiểu số đều tiếp cận được, dù họ đang ở bản xa hay núi cao.
Quảng Ninh, Tây Ninh: Mô hình bác sĩ tình nguyện và y tế cơ sở “bẻ gãy” khoảng cách địa lý
Ở Quảng Ninh, chăm sóc sức khỏe vùng biên và biển đảo không còn là khẩu hiệu khi gần 20 tổ khám lưu động của Bệnh viện Đa khoa Khu vực Vân Đồn tỏa về từng khu dân cư, mang theo máy móc, hồ sơ để rà soát, cập nhật dữ liệu sức khỏe người dân. Cách làm của bác sĩ Nguyễn Huy Tiến không phải “làm thay tuyến trên” mà là đào tạo để tuyến dưới đủ sức xử trí nhiều bệnh ngay tại địa phương, giảm cảnh chuyển viện đêm trên quãng đường dài, đầy rủi ro. Song song, mạng lưới trạm y tế xã như Lục Hồn, Lục Hồn – Tiên Yên tổ chức khám sức khỏe miễn phí, lập tổ khám tại nhà cho người già, người khuyết tật, cập nhật hồ sơ sức khỏe điện tử gắn với VNeID. Ở Tây Ninh, dọc 369km biên giới, các đợt khám sức khỏe ngay tại xã Ninh Điền, Bến Cầu giúp người cao tuổi không phải gắng gượng đi xa; quan trọng hơn, bà con bắt đầu hình thành thói quen kiểm tra định kỳ để phát hiện bệnh sớm. Khi bác sĩ tình nguyện, bác sĩ tuyến trên chấp nhận “xuống xã”, “ra bản”, y tế cơ sở không còn là điểm yếu mà trở thành tuyến đầu bảo vệ sức khỏe dân biên giới.
Quản lý sức khỏe từ cơ sở: Từ trạm y tế tới mạng lưới thanh niên tình nguyện
Nhìn kỹ các chương trình y tế cộng đồng ở biên giới sẽ thấy: thành công không nằm ở vài chiến dịch rầm rộ, mà ở năng lực quản lý sức khỏe thường xuyên của cấp xã. Phú Thọ là một ví dụ đáng tham khảo: Chân Mộng rà soát hơn 38.000 dân, phân nhóm đối tượng ưu tiên, chuẩn bị kế hoạch khám sàng lọc miễn phí cho hơn 21.000 người chưa được khám; Nguyệt Đức giữ giám sát dịch bệnh tại 12/12 thôn, chăm sóc bà mẹ – trẻ em, quản lý bệnh không lây nhiễm, đẩy mạnh chuyển đổi số. Ở đô thị như Nha Trang hay xã Tân Định, đội ngũ đoàn viên thanh niên không khám bệnh nhưng giữ vai trò “cầu nối số”: đến từng nhà thông tin lịch khám, hỗ trợ người cao tuổi làm VNeID, hướng dẫn quy trình khám. Mô hình “mỗi đoàn viên hỗ trợ một người dân” cho thấy y tế cộng đồng không chỉ là bác sĩ và thuốc men, mà là cả một mạng lưới xã hội cùng tham gia. Nếu thiếu cánh tay của thanh niên tình nguyện, nhiều người yếu thế vẫn sẽ đứng ngoài các chương trình khám sức khỏe miễn phí dù chính sách đã rất ưu tiên.
Từ chữa bệnh sang phòng bệnh: Ý nghĩa dài hạn cho vùng biên
Điểm đáng mừng nhất trong bức tranh chăm sóc sức khỏe vùng biên là sự dịch chuyển chủ động sang phòng bệnh và quản lý sức khỏe lâu dài tại cộng đồng. Ninh Bình công khai mục tiêu thực hiện Nghị quyết 72-NQ/TW và Chỉ thị 17-CT/TTg bằng kế hoạch khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí giai đoạn 2026-2030; Quảng Ninh gắn kết quả khám với hồ sơ sức khỏe điện tử, tích hợp VNeID để theo dõi liên tục. Khi người dân được tư vấn về dinh dưỡng, vệ sinh môi trường, tiêm chủng, chăm sóc bà mẹ – trẻ em, khi trẻ em dưới 5 tuổi được theo dõi tăng trưởng, người mắc bệnh mạn tính được quản lý ngay tại xã, khoảng cách sức khỏe giữa vùng biên và trung tâm sẽ co lại từng chút. Câu hỏi giờ không còn là “có cần khám sức khỏe miễn phí không” mà là “làm sao duy trì được mạng lưới y tế cộng đồng, bác sĩ tình nguyện, thanh niên hỗ trợ số suốt nhiều năm”. Nếu các địa phương giữ được nhịp này, chăm sóc sức khỏe vùng biên sẽ không còn là điểm yếu của hệ thống y tế, mà trở thành thước đo công bằng xã hội.
