Y tế vùng biên: Khi khoảng cách không còn đo bằng cây số
Y tế vùng biên là hệ thống chăm sóc sức khỏe được tổ chức ngay tại các khu vực giáp ranh, vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện giao thông khó khăn và mật độ dân cư thưa thớt, với mục tiêu đưa khám chữa bệnh cơ sở đến sát đời sống người dân, thu hẹp chênh lệch giữa nông thôn và đô thị, đồng thời xây dựng mạng lưới phòng bệnh chủ động bền vững.
Nếu chỉ nhìn vào bệnh viện tuyến tỉnh hay những tòa nhà y khoa hiện đại ở thành phố, chúng ta sẽ bỏ lỡ cuộc cách mạng y tế âm thầm đang diễn ra ở vùng biên. Tại đây, khoảng cách không còn được tính bằng cây số, mà bằng số lần người dân phải bỏ dở công việc, vay mượn tiền, hay chịu đựng bệnh tật vì ngại đi xa. Đưa chăm sóc sức khỏe nông thôn đến sát bản làng không phải là câu chuyện từ thiện, mà là một lựa chọn mang tính chiến lược: hoặc nhà nước chủ động “mang bệnh viện đến dân”, hoặc hệ lụy của bệnh tật và nghèo đói sẽ tự tìm đến biên giới.
Tây Ninh với 19 xã biên giới và gần 369 km đường biên giáp Campuchia đang là một phòng thí nghiệm sống động cho mô hình y tế vùng biên mới, nơi khám chữa bệnh cơ sở trở thành “cửa ngõ” thay vì “điểm dừng tạm thời” của hệ thống y tế. Song song, Quảng Ninh đang chứng minh rằng nếu đầu tư đúng vào con người và mạng lưới y tế cơ sở, các huyện đảo xa xôi cũng có thể cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe toàn diện như ở đô thị.
Bác sĩ Nguyễn Huy Tiến: Từ phòng mổ tuyến tỉnh đến tổ khám lưu động ven biển
Không ít người nghĩ rằng sự nghiệp y khoa thăng tiến là con đường đi từ tuyến huyện lên tuyến tỉnh, từ vùng xa về gần thủ đô. Bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Huy Tiến chọn hướng ngược lại. Sau nhiều năm làm việc tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Quảng Ninh, từng giữ cương vị Phó Giám đốc, ông nhận nhiệm vụ Giám đốc Trung tâm Y tế huyện Vân Đồn vào năm 2023. Quyết định ấy không chỉ là điều chuyển tổ chức; đó là tuyên bố rằng tuyến đầu mới của y tế không nằm trong phòng họp, mà ở những xã đảo nhiều tháng biển động, nơi một ca cấp cứu có thể bị trì hoãn bởi gió mùa.
Những ngày đầu tháng 9, gần 20 tổ khám lưu động của Bệnh viện Đa khoa Khu vực Vân Đồn tỏa đến các khu dân cư ven biển, mang theo máy móc, hồ sơ để thăm khám và cập nhật dữ liệu sức khỏe cho người dân. Đây là hình ảnh hiếm thấy nếu vẫn quen với mô hình “bệnh nhân tìm đến bệnh viện”. Ở Vân Đồn, bác sĩ Tiến tổ chức ngược lại: bệnh viện phải chủ động tìm đến dân. Quan điểm của ông rất rõ: người dân Vân Đồn, Cô Tô phải được hưởng dịch vụ y tế ngay tại địa phương, không phải đi xa khi kỹ thuật đã đủ năng lực thực hiện tại chỗ.
Điều đáng nói là, Vân Đồn không chỉ thêm vài phòng khám. Hoạt động chuyên môn tại Bệnh viện Đa khoa Khu vực Vân Đồn ghi nhận hơn 60.000 lượt khám ngoại trú, hơn 12.000 bệnh nhân nội trú, 620 ca phẫu thuật – trong đó có 250 ca nội soi – và hơn 100.000 lượt thủ thuật. Con số này cho thấy một thực tế: khi được trao quyền và được dẫn dắt bởi những bác sĩ sẵn sàng “đi xuống”, y tế vùng biên hoàn toàn có thể làm nhiều hơn vai trò “sơ cứu rồi chuyển tuyến”. Đó là lời phản biện mạnh mẽ với tư duy xem tuyến huyện, tuyến xã chỉ là trạm trung chuyển bệnh nhân.
Đào tạo tại chỗ: Đầu tư duy nhất có thể giữ chân bác sĩ ở vùng biên
Không có bác sĩ nào gắn bó với vùng biên nếu nghề nghiệp của họ bị “đóng khung” trong vài thủ thuật đơn giản. Bác sĩ Nguyễn Huy Tiến hiểu rõ điều đó. Kinh nghiệm triển khai các kỹ thuật can thiệp, phẫu thuật ít xâm lấn như tán sỏi thận nội soi qua da, tán sỏi niệu quản bằng laser, phẫu thuật nội soi đường mật… ở tuyến tỉnh giúp ông hiểu rằng mỗi kỹ thuật không thể phụ thuộc vào một cá nhân. Để y tế vùng biên bền vững, phải có một đội ngũ nắm vững chuyên môn, có quy trình rõ ràng và liên tục được “bơm” thêm cơ hội học tập.
Tại Vân Đồn, các bác sĩ, điều dưỡng, kỹ thuật viên được tạo điều kiện tham gia các chương trình đào tạo, tiếp cận kỹ thuật mới; những người có định hướng chuyên sâu được khuyến khích học tiếp tại các cơ sở y tế và trường đại học y dược. Đồng thời, bệnh viện chủ động mời chuyên gia về từng lĩnh vực chuyên môn đến khám, hội chẩn, hỗ trợ xử lý ca khó và hướng dẫn trực tiếp cho đội ngũ tại chỗ. Đó là mô hình đào tạo “cầm tay chỉ việc” dựa trên ca bệnh thực tế, khác hẳn với kiểu tập huấn lý thuyết xa rời phòng khám.
Điểm then chốt là cách bác sĩ Tiến thu hút nhân lực trẻ về vùng biển đảo: ông không hứa hẹn bằng khẩu hiệu, mà bằng hệ sinh thái nghề nghiệp cụ thể – có việc để làm, có người để học, có ca bệnh đủ khó để bác sĩ trẻ trưởng thành. Việc hội chẩn với tuyến trên không còn là “trình báo” mà trở thành cơ hội học chung. Khi Trung tâm Y tế Đặc khu Vân Đồn và Trung tâm Y tế Đặc khu Cô Tô sáp nhập thành Bệnh viện Đa khoa Khu vực Vân Đồn, tập thể này bước vào giai đoạn mới với nền tảng nhân lực vững hơn, sẵn sàng tổ chức lại đội ngũ, phân công chuyên môn và mở rộng hướng phát triển phù hợp với mô hình mới.
Tây Ninh: Biên giới không còn là vùng trống y tế
Nếu Quảng Ninh cho thấy sức mạnh của một lãnh đạo y tế “dám ra đảo”, thì Tây Ninh đang minh chứng cho một chiến lược khác: biến trạm y tế xã thành “trụ sở chính” của y tế vùng biên. Với địa bàn rộng, giao thông khó khăn ở nhiều xã vùng sâu, vùng xa, trong khi công nghiệp phát triển kéo theo lao động làm việc theo ca hoặc đi làm xa, việc trông chờ người dân tự tìm đến bệnh viện huyện là điều không thực tế. Đáp án của tỉnh là đưa khám chữa bệnh cơ sở đến gần nhất có thể.
Ở xã Ninh Điền hay Bến Cầu, người cao tuổi từng phải cố gắng chịu đựng hoặc đi xa mới khám được, nay có thể được khám sức khỏe ngay tại xã; được bác sĩ tư vấn, hướng dẫn cách giữ gìn sức khỏe và thấy yên tâm hơn. Được khám sức khỏe gần nhà giúp người dân vùng biên, nhất là người lớn tuổi, người bị thương tật giảm bớt khó khăn trong đi lại và tiếp cận dịch vụ y tế. Đây không chỉ là tiện lợi; đó là chuyển dịch từ “chữa cháy” sang phòng bệnh chủ động. Từ những nhu cầu cụ thể của người dân, tỉnh tập trung vào chăm sóc sức khỏe ban đầu, phòng bệnh và khám sàng lọc, thay vì chờ bệnh nặng mới can thiệp.
Câu chuyện số liệu nói lên nhiều điều: từ đầu năm đến giữa tháng 8, Tây Ninh đã khám sức khỏe cho hơn 1,21 triệu người, chiếm 37,9% dân số; nhóm đối tượng ưu tiên đạt 56,9% và 3.014.916 hồ sơ sức khỏe điện tử đã được lập trên tổng 3.178.703 nhân khẩu thường trú, tương ứng 94,85%. Cùng với chăm sóc sức khỏe tại cơ sở, ngành y tế đẩy mạnh chuyển đổi số, đặt mục tiêu nâng số bác sĩ tại mỗi trạm y tế lên 4–5 người vào năm 2027 và đào tạo bác sĩ theo địa chỉ sử dụng. Đây là thông điệp rất rõ: y tế vùng biên không chấp nhận là “vùng trắng”, mà đang trở thành nơi thử nghiệm những mô hình chăm sóc sức khỏe nông thôn hiện đại nhất.
Bài học chung: Xem y tế cơ sở là xương sống, không phải “chi nhánh”
Điểm gặp nhau giữa Vân Đồn và Tây Ninh là sự đảo chiều trong cách nhìn về y tế cơ sở. Khi Trung tâm Y tế Vân Đồn từng bước triển khai các kỹ thuật mà trước đây người bệnh phải đi xa – từ nội soi tán sỏi ngược dòng, cắt trĩ bằng phương pháp Longo đến điều trị mạch máu ngoại vi – đồng thời chỉnh trang cơ sở vật chất, bổ sung trang thiết bị và đẩy mạnh hồ sơ bệnh án điện tử, họ đang gửi đi thông điệp: trạm y tế vùng biên có thể cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe toàn diện, không kém cạnh nhiều cơ sở tuyến trên.
Tây Ninh lại nhấn mạnh một trụ cột khác: phòng bệnh chủ động là “hàng rào mềm” bảo vệ biên giới. Ngành y tế tập trung nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu, mở rộng hồ sơ sức khỏe điện tử, tăng cường phòng, chống dịch bệnh và từng bước nâng chất lượng nguồn nhân lực y tế cơ sở. Những buổi khám sức khỏe tại xã đưa dịch vụ y tế đến gần người dân vùng biên hơn, biến việc kiểm tra sức khỏe định kỳ thành thói quen chứ không phải xa xỉ.
Kết luận không khó: nếu y tế vùng biên tiếp tục được xem là “vùng đệm” phụ thuộc vào tuyến trên, mọi nỗ lực giảm chênh lệch sức khỏe giữa nông thôn và thành thị sẽ dậm chân tại chỗ. Ngược lại, khi bác sĩ giỏi được khuyến khích ra vùng biên, khi khám chữa bệnh cơ sở được tổ chức bài bản, khi dữ liệu sức khỏe được cập nhật đến từng ấp, thì biên giới không còn là “vùng trống” mà trở thành tuyến đầu của một hệ thống y tế công bằng hơn. Câu hỏi còn lại là: chúng ta có dám mở rộng các mô hình như Vân Đồn và Tây Ninh thành chuẩn chung cho cả hệ thống, hay tiếp tục chấp nhận may rủi phụ thuộc vào một vài cá nhân tiên phong?
