Carbon xanh dương: nguồn lực khí hậu gắn chặt với sinh kế ven biển
Carbon xanh dương là lượng carbon được lưu trữ trong các hệ sinh thái ven biển và biển như rừng ngập mặn, thảm cỏ biển và bãi triều; khi được quản lý tốt, các hệ sinh thái này vừa hấp thụ khí nhà kính, vừa bảo vệ bờ biển và tạo nền tảng cho nông nghiệp ven biển, thủy sản và sinh kế bền vững của cộng đồng dễ tổn thương. Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh tăng trưởng xanh, trung hòa carbon và phát triển bền vững, các hệ sinh thái carbon xanh dương đang được coi là nguồn lực chiến lược của quốc gia. Việc định hình nhóm hành động ưu tiên không còn là bài toán kỹ thuật thuần túy, mà là lựa chọn chính trị – kinh tế: hoặc coi vùng ven biển là “vùng đệm hy sinh”, hoặc xem đây là trụ cột của chiến lược khí hậu và an ninh sinh kế dài hạn.
Năm hành động ưu tiên: từ thể chế đến dữ liệu và tài chính khí hậu
Tại cuộc Họp Nhóm công tác triển khai Chương trình Đối tác Hành động carbon xanh dương Việt Nam (NBCAP) lần thứ hai ngày 23/9, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UNDP và các bên liên quan đã thảo luận sáu nhóm hành động ưu tiên trong dự thảo lộ trình carbon xanh dương giai đoạn 2026-2030. Dù dự thảo nêu sáu nhóm, có thể thấy năm trụ cột mang tính quyết định: (1) chính sách và quản trị; (2) bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái; (3) tài chính và đầu tư; (4) khoa học, dữ liệu và hệ thống MRV; (5) khu vực tư nhân và sinh kế bền vững. Trọng tâm giai đoạn 2026-2027 là xây dựng nền tảng thể chế, dữ liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật và danh mục phân loại xanh dương, tức là đặt “đường ray” pháp lý và thông tin trước khi nói đến tăng tốc triển khai và huy động tài chính khí hậu quy mô lớn.
Chính sách và bảo tồn hệ sinh thái: nền tảng cho nông nghiệp và thủy sản ven biển
Nhóm hành động về chính sách và quản trị là bước đi đúng đắn, vì không có khung pháp lý thì mọi ý tưởng carbon xanh dương dễ dừng ở thí điểm. Ý kiến từ phía đối tác quốc tế cho thấy, khung chính sách minh bạch và thể chế được củng cố là điều kiện để tạo niềm tin, thu hút khu vực tư nhân tham gia mục tiêu khí hậu và phát triển bền vững. Song song, bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái rừng ngập mặn, thảm cỏ biển, bãi triều không chỉ là tham vọng môi trường; đây là “hạ tầng sinh thái” cho nuôi trồng thủy sản, canh tác lúa – tôm, và chống xói lở bờ biển. Tầm nhìn đến năm 2030 là quản lý thống nhất các hệ sinh thái carbon xanh dương, từng bước tích hợp vào NDC và mục tiêu quốc gia về biến đổi khí hậu, đồng thời hỗ trợ sinh kế bền vững cho cộng đồng ven biển. Nếu bỏ lỡ giai đoạn này, vùng ven biển sẽ tiếp tục chịu rủi ro mà không có nguồn lực bù đắp.
Tài chính khí hậu, khoa học dữ liệu và vai trò khu vực tư nhân
Điểm đáng chú ý nhất của NBCAP là coi carbon xanh dương như một không gian đầu tư mới, gắn chặt tài chính khí hậu với sản xuất ven biển. Ngay trong cuộc họp, các bên đã đối thoại với định chế tài chính và doanh nghiệp về điều kiện để huy động đầu tư. Điều này chỉ khả thi khi Việt Nam xây dựng được hệ thống khoa học, dữ liệu và MRV đủ tin cậy; nhà đầu tư và quỹ khí hậu không rót vốn vào những dự án thiếu bằng chứng định lượng. Theo Phó Trưởng Đại diện Thường trú UNDP tại Việt Nam Francesca Nardini, UNDP cam kết đồng hành để chuyển hóa tiềm năng carbon xanh dương thành hành động có cơ sở bằng chứng và có khả năng thu hút đầu tư. Khu vực tư nhân không chỉ mang vốn, mà còn mang động lực đổi mới mô hình nuôi trồng, khai thác biển, giúp các hộ dân ven biển gắn sinh kế bền vững với giá trị carbon của hệ sinh thái.
Từ lộ trình đến dự án: cơ hội và rủi ro cho chiến lược khí hậu quốc gia
Cuộc họp nhóm công tác lần thứ hai được chính Bộ Nông nghiệp và Môi trường đánh giá là bước chuyển NBCAP từ giai đoạn xây dựng nền tảng sang triển khai có trọng tâm. Dự thảo lộ trình hiện được hoàn thiện thêm trước khi trình lãnh đạo bộ xem xét và ban hành; cùng lúc, NBCAP phối hợp với đối tác để chuyển các ưu tiên hành động thành cơ hội đầu tư cụ thể, có khả năng nhân rộng. Đây là thời điểm nhạy cảm: nếu lộ trình chỉ dừng ở ngôn ngữ dự án, Việt Nam sẽ bỏ lỡ dòng tài chính khí hậu và quan hệ đối tác quốc tế đang sẵn sàng cho carbon xanh dương. Ngược lại, nếu dám đưa các ưu tiên này vào quy hoạch vùng, chính sách tín dụng, và tiêu chuẩn sản phẩm thủy sản – nông nghiệp ven biển, carbon xanh dương có thể trở thành trụ cột trong chiến lược khí hậu lẫn an ninh sinh kế, thay vì chỉ là khẩu hiệu trong diễn đàn quốc tế.
