Carbon xanh dương Việt Nam: bước ngoặt từ nhận thức sang hành động
Carbon xanh dương Việt Nam là khái niệm chỉ lượng carbon được lưu trữ trong các hệ sinh thái ven biển như rừng ngập mặn, thảm cỏ biển và bãi triều, đồng thời là một khung hành động khí hậu mới gắn bảo tồn hệ sinh thái ven biển với huy động đầu tư xanh và bảo đảm sinh kế bền vững ven biển cho cộng đồng địa phương. Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh tăng trưởng xanh, trung hòa carbon và phát triển bền vững, việc coi các hệ sinh thái này là “nguồn lực chiến lược” không còn là lựa chọn mà là bắt buộc. Cuộc họp Nhóm công tác triển khai Chương trình Đối tác Hành động carbon xanh dương (NBCAP) lần thứ hai, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UNDP tổ chức ngày 23/9 tại Hà Nội, đánh dấu rõ ràng bước chuyển từ bàn luận khái niệm sang xây dựng lộ trình hành động quốc gia giai đoạn 2026–2030.
Sáu nhóm hành động: khung chiến lược cho hành động khí hậu đến 2030
Điểm đáng chú ý nhất của lộ trình carbon xanh dương Việt Nam là sáu nhóm hành động ưu tiên được xác định khá rõ: chính sách và quản trị; bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái; tài chính và đầu tư; khoa học, dữ liệu và hệ thống Đo lường, Báo cáo, Thẩm định (MRV); khu vực tư nhân và sinh kế bền vững; nâng cao năng lực và truyền thông. Đây không phải là danh sách đẹp trên giấy; nếu được triển khai đồng bộ, chúng tạo thành bộ khung cho hành động khí hậu 2030 với carbon xanh dương là trụ cột ven biển. Giai đoạn 2026–2027 được định hướng tập trung vào nền tảng thể chế, dữ liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật và danh mục phân loại xanh dương để làm cơ sở dựng nên các sáng kiến có thể đo lường, kiểm chứng và huy động nguồn lực từ khu vực công, tư nhân và đối tác phát triển. Nói cách khác, Việt Nam chọn cách làm khó nhưng đúng: xây nền trước khi nói tới tín chỉ và thị trường.
Pháp lý, dữ liệu và thực tiễn: điều kiện để lộ trình không dừng trên giấy
Các cơ quan chuyên trách đã nói thẳng: nếu không có nền tảng pháp lý, dữ liệu và cách triển khai rõ ràng, lộ trình carbon xanh dương rất dễ mắc kẹt trong tài liệu tham khảo. Cục Biến đổi Khí hậu cho biết Việt Nam đang sửa Luật Biển và Hải đảo cùng Luật Bảo vệ môi trường, trong đó nội dung carbon xanh dương đã được đưa vào như nền tảng pháp lý để triển khai hoạt động thời gian tới. TS. Lương Quang Huy nhấn mạnh mong muốn có một lộ trình cụ thể, “ai sẽ làm gì” để những nội dung đang bàn không bị trôi đi và không chỉ nằm trên giấy. Đại diện Cục Biển và Hải đảo cũng đặt câu hỏi về hình thức phê duyệt, cách thực hiện và các hỗ trợ cụ thể, đồng thời lưu ý sự chênh lệch giữa rừng ngập mặn – nơi Việt Nam đã có nhiều năm nghiên cứu – với những hệ sinh thái khó tiếp cận như thảm cỏ biển, vẫn còn thiếu số liệu và phương pháp.
Đầu tư xanh, khu vực tư nhân và câu chuyện tín chỉ carbon
Huy động đầu tư xanh là tham vọng lớn, nhưng các ý kiến tại cuộc họp cho thấy bức tranh phức tạp hơn nhiều so với những khẩu hiệu về tín chỉ carbon. Đại diện Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cảnh báo carbon xanh dương chỉ là một phần rất nhỏ trong hệ thống carbon, dù tín chỉ được đánh giá có giá trị cao nhưng tiềm năng tạo ra lại tương đối nhỏ, khó cạnh tranh nếu thị trường trong nước ưu tiên các loại tín chỉ khác. Nói thẳng, nếu chỉ nhắm vào lợi ích kinh tế từ thị trường trong nước, mục tiêu carbon xanh dương có thể là “bài toán khó khả thi”. Bài học từ một dự án phục hồi rừng ngập mặn tại Senegal với quy mô ít nhất 7.000 ha, hướng tới đồng thời bảo vệ đa dạng sinh học, lưu trữ carbon, tăng khả năng chống chịu và cải thiện sinh kế cộng đồng, cho thấy mô hình đầu tư phải đa mục tiêu, không chỉ đuổi theo giá tín chỉ.
Sinh kế ven biển và bước tiếp theo của NBCAP
Nếu coi carbon xanh dương Việt Nam là bài toán kỹ thuật hoặc tài chính thuần túy thì sẽ bỏ quên mục tiêu quan trọng nhất: sinh kế bền vững ven biển. Tầm nhìn đến năm 2030 là quản lý thống nhất các hệ sinh thái carbon xanh dương, tích hợp vào Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) và mục tiêu quốc gia về biến đổi khí hậu, qua đó bảo đảm sinh kế bền vững cho cộng đồng ven biển – những người đứng ở tuyến đầu của biến đổi khí hậu. Dự thảo lộ trình được xây dựng trên rà soát thực địa, thu thập dữ liệu và tham vấn qua các hội thảo tại Hà Nội và TP.HCM, nhưng đó mới là điểm khởi đầu. Trên cơ sở ý kiến trao đổi, lộ trình sẽ tiếp tục được hoàn thiện trước khi trình lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành; song song, NBCAP sẽ phối hợp với các đối tác để biến ưu tiên thành dự án, cơ hội đầu tư cụ thể có khả năng nhân rộng. Nếu thành công, carbon xanh dương sẽ không chỉ là khái niệm mà là trụ đỡ mới cho cộng đồng ven biển.
