Carbon xanh dương Việt Nam: từ khái niệm chiến lược đến lộ trình hành động
Carbon xanh dương là lượng carbon được lưu giữ và hấp thụ trong các hệ sinh thái ven biển và biển như rừng ngập mặn, thảm cỏ biển, bãi triều và đầm phá, đóng vai trò vừa giảm phát thải khí nhà kính vừa bảo vệ bờ biển, duy trì đa dạng sinh học và hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng sống dựa vào nông nghiệp, thủy sản ven biển. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh cam kết tăng trưởng xanh, trung hòa carbon và phát triển bền vững, các hệ sinh thái này ngày càng được xem là nguồn lực chiến lược của quốc gia. Câu hỏi không còn là có làm carbon xanh dương hay không, mà là làm như thế nào để nó trở thành trụ cột môi trường và kinh tế, chứ không chỉ là một dòng chữ đẹp trong các báo cáo. Ngày 23/9, cuộc Họp Nhóm công tác NBCAP lần thứ hai đã cho thấy Việt Nam muốn có câu trả lời cụ thể hơn cho câu hỏi đó.
Năm nhóm hành động ưu tiên môi trường: tham vọng lớn, rủi ro nằm ở chỗ thực thi
Dự thảo lộ trình hành động quốc gia về carbon xanh dương giai đoạn 2026–2030 đưa ra sáu nhóm hành động ưu tiên: chính sách và quản trị; bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái; tài chính và đầu tư; khoa học, dữ liệu và hệ thống đo lường, báo cáo, thẩm định (MRV); khu vực tư nhân và sinh kế bền vững; nâng cao năng lực và truyền thông. Nhưng thực chất, có năm nhóm tạo nên xương sống: khung pháp lý – quản trị, bảo tồn hệ sinh thái ven biển, tài chính xanh bền vững, khoa học – dữ liệu, và sự tham gia của khu vực tư nhân gắn với sinh kế bền vững. Trong giai đoạn 2026–2027, trọng tâm được xác định là xây dựng nền tảng thể chế, dữ liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật và danh mục phân loại xanh dương để có thể triển khai và huy động nguồn lực. Tầm nhìn đến 2030 là quản lý thống nhất hệ sinh thái carbon xanh dương và tích hợp vào NDC, đồng thời hỗ trợ sinh kế cộng đồng ven biển. Tham vọng rõ ràng, nhưng nếu các nhóm hành động không được cụ thể hóa thành nhiệm vụ khả thi, lộ trình này có nguy cơ dừng ở mức khẩu hiệu.
Pháp lý, dữ liệu và câu hỏi “tiền đâu”: điểm nghẽn hay cơ hội chỉnh hướng?
Điểm đáng chú ý là các cục chuyên trách không né tránh những khoảng trống. Cục Biến đổi Khí hậu nhấn mạnh việc sửa đổi Luật Biển và Hải đảo cùng Luật Bảo vệ môi trường đã đưa được nội dung carbon xanh dương vào, tạo nền tảng pháp lý cho giai đoạn tiếp theo. Song TS. Lương Quang Huy thẳng thắn mong muốn có lộ trình rõ ràng “ai sẽ làm gì… và không chỉ nằm trên giấy”. Đại diện Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cảnh báo rằng carbon xanh dương hiện chỉ là phần rất nhỏ trong hệ thống carbon; nếu thị trường trong nước ưu tiên tín chỉ khác, tín chỉ carbon xanh dương sẽ khó cạnh tranh. Cục Biển và Hải đảo thì đặt đúng câu hỏi mà nhiều địa phương ven biển sẽ hỏi: “Tiền đâu để làm việc này?” và yêu cầu làm rõ cách thức thực hiện, cơ chế tài chính và hỗ trợ quốc tế cụ thể. Những tiếng nói này cho thấy lộ trình sẽ chỉ đáng tin khi đi cùng thiết kế thị trường carbon thực tế, dữ liệu đủ tin cậy và một chiến lược tài chính xanh bền vững, thay vì hy vọng chung chung vào nguồn lực bên ngoài.
Từ bảo tồn hệ sinh thái ven biển đến sinh kế nông nghiệp – thủy sản
Nếu nhìn carbon xanh dương như một cơ chế tín chỉ đơn thuần, Việt Nam sẽ bỏ lỡ giá trị lớn nhất: tái cấu trúc phát triển ven biển theo hướng bền vững. Hệ sinh thái rừng ngập mặn, thảm cỏ biển, bãi triều vừa là “kho carbon” tự nhiên, vừa là nền tảng cho nông nghiệp và thủy sản ven biển. Đại diện Cục Biển và Hải đảo cho rằng rừng ngập mặn tương đối dễ tiếp cận do đã được nghiên cứu và triển khai nhiều năm, trong khi các hệ sinh thái khó hơn như thảm cỏ biển vẫn thiếu số liệu, phương pháp và cách thức thực hiện cụ thể. Điều đó đặt ra yêu cầu xem bảo tồn hệ sinh thái ven biển như một chính sách nông thôn mới theo kiểu mới: gắn phục hồi hệ sinh thái với cải thiện sinh kế, giảm rủi ro khí hậu, thay vì chỉ trồng cây để lấy tín chỉ. Nếu chương trình carbon xanh dương Việt Nam thực sự ưu tiên khu vực tư nhân và sinh kế bền vững, các mô hình hợp tác xã nuôi trồng, đánh bắt, trồng rừng ngập mặn, phục hồi thảm cỏ biển sẽ là nơi đầu tiên cần được thiết kế thí điểm.
NBCAP và vai trò UNDP: cần ít lý thuyết hơn, nhiều dự án nhân rộng hơn
NBCAP – Chương trình Đối tác Hành động carbon xanh dương – đang là khung phối hợp chính giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường và UNDP tại Việt Nam. Bà Francesca Nardini khẳng định UNDP cam kết đồng hành để “chuyển hóa tiềm năng của carbon xanh dương thành những hành động có sự phối hợp, dựa trên bằng chứng và có khả năng thu hút đầu tư”. Từ phía đối tác song phương, đại diện Đại sứ quán Vương quốc Anh đánh giá việc củng cố thể chế và chính sách minh bạch là điều kiện để tạo niềm tin và thu hút khu vực tư nhân. Trên cơ sở các ý kiến tại cuộc họp, dự thảo lộ trình sẽ tiếp tục được hoàn thiện trước khi trình lãnh đạo bộ xem xét và ban hành; đồng thời NBCAP được kỳ vọng sẽ biến các ưu tiên thành cơ hội đầu tư cụ thể và có thể nhân rộng. Điểm mấu chốt ở đây là: nếu NBCAP trở thành nơi tập hợp được các dự án thực địa – từ bảo tồn rừng ngập mặn tới cải thiện sinh kế ngư dân – thì carbon xanh dương mới rời khỏi phòng hội nghị, bước ra đời sống ven biển.
