Carbon xanh dương Việt Nam: Cơ hội khí hậu hay khẩu hiệu trên giấy?
Carbon xanh dương là lượng carbon được lưu trữ và hấp thụ lâu dài trong các hệ sinh thái biển và ven biển như rừng ngập mặn, thảm cỏ biển và vùng đất ngập nước, giúp giảm phát thải khí nhà kính đồng thời bảo vệ đa dạng sinh học và tăng khả năng chống chịu của vùng bờ trước tác động biến đổi khí hậu.
Việt Nam đang đặt cược lớn vào carbon xanh dương như một trụ cột của chiến lược khí hậu và phát triển ven biển, nhưng câu hỏi là chúng ta có biến được tầm nhìn thành hành động hay không. Ngày 23/9, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc tổ chức cuộc họp Nhóm công tác lần thứ hai của Chương trình Đối tác Hành động carbon xanh dương (NBCAP). Tại đây, Việt Nam xác định 6 nhóm hành động ưu tiên về carbon xanh dương giai đoạn 2026–2030, với mục tiêu rõ ràng là huy động đầu tư xanh và bảo đảm sinh kế ven biển. Vấn đề không còn là “có làm hay không”, mà là làm thế nào để không lặp lại con đường đầy dự án thí điểm nhưng ít kết quả thực sự trên thực địa.
Sáu nhóm hành động 2026–2030: Khung chiến lược đã có, điểm nghẽn nằm ở đâu?
Dự thảo Lộ trình hành động quốc gia về carbon xanh dương xác định 6 nhóm hành động ưu tiên cho giai đoạn 2026–2030: chính sách và quản trị; bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái; tài chính và đầu tư; khoa học, dữ liệu và hệ thống Đo lường, Báo cáo và Thẩm định (MRV); khu vực tư nhân và sinh kế bền vững; nâng cao năng lực và truyền thông. Đây là bộ khung đủ toàn diện để carbon xanh dương Việt Nam không chỉ dừng ở nghiên cứu, mà đi vào điều phối chính sách, vận hành thị trường và thay đổi sinh kế tại cộng đồng.
Kế hoạch hành động 2026–2027 là xây dựng nền tảng về thể chế, dữ liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật và Danh mục phân loại xanh dương để tạo điều kiện cho triển khai và huy động nguồn lực. Về bản chất, đây là giai đoạn “kiến tạo sân chơi”: nếu làm tốt, nhà đầu tư, địa phương và cộng đồng sẽ biết họ đứng ở đâu, được hưởng lợi thế nào và phải đáp ứng những chuẩn mực gì. Nếu làm dở, cả lộ trình 2026–2030 có nguy cơ trở thành một danh sách khẩu hiệu mà không có dự án đủ quy mô nào thành hình.
Nền tảng pháp lý và dữ liệu: Điều kiện tiên quyết để thu hút đầu tư xanh
Không thể nói đến huy động đầu tư xanh nếu khung pháp lý cho carbon xanh dương còn mơ hồ. Đại diện Cục Biến đổi Khí hậu cho biết Việt Nam đang sửa đổi Luật Biển và Hải đảo và Luật Bảo vệ môi trường, trong đó đã đưa các nội dung liên quan đến carbon xanh dương, tạo nền tảng pháp lý cho lộ trình này. Đây là bước đi đúng, bởi khi quyền sở hữu, trách nhiệm quản lý và cách ghi nhận tín chỉ carbon chưa rõ ràng, nhà đầu tư nghiêm túc sẽ đứng ngoài quan sát.
Các chuyên gia NBCAP nhấn mạnh một lộ trình hành động nhất quán với ưu tiên cụ thể và khung đầu tư rõ ràng sẽ tạo điều kiện thuận lợi để thúc đẩy đầu tư và triển khai các sáng kiến carbon xanh dương. Song nền tảng pháp lý phải đi kèm năng lực dữ liệu: lộ trình đặt mục tiêu đến năm 2030, các hệ sinh thái carbon xanh dương được quản lý thống nhất trên cơ sở pháp lý và dữ liệu đầy đủ, được ghi nhận trong kiểm kê khí nhà kính quốc gia và Đóng góp quốc gia tự quyết định. Nếu Việt Nam không đầu tư cho hệ thống MRV minh bạch và tin cậy, mọi lời mời gọi tài chính khí hậu sẽ khó thuyết phục.
Bài toán tài chính và sinh kế: Tín chỉ carbon không phải chiếc đũa thần
Lộ trình carbon xanh dương được kỳ vọng mở cánh cửa huy động đầu tư xanh cho bảo tồn hệ sinh thái biển và vùng bờ, đặc biệt là rừng ngập mặn, thảm cỏ biển, đất ngập nước ven biển. Tuy nhiên, đại diện Cục Lâm nghiệp cảnh báo một cách tỉnh táo: dù tín chỉ carbon xanh dương đang được đánh giá có giá trị cao, tiềm năng tạo ra lại tương đối nhỏ và khó cạnh tranh nếu thị trường carbon trong nước ưu tiên các loại tín chỉ khác. Điều này có nghĩa, nếu chỉ đuổi theo lợi ích kinh tế từ tín chỉ carbon, chiến lược sẽ nhanh chóng rơi vào bế tắc.
Chính vì vậy, mục tiêu của carbon xanh dương Việt Nam không nên bó hẹp trong thương mại tín chỉ mà phải gắn với sinh kế ven biển bền vững. Lộ trình đặt ra ba mục tiêu chiến lược, trong đó có bảo vệ đa dạng sinh học gắn với thích ứng biến đổi khí hậu và mang lại lợi ích cho sinh kế cộng đồng ven biển. Đến năm 2030, Việt Nam hướng tới quản lý thống nhất các hệ sinh thái carbon xanh dương, từng bước tích hợp chúng vào mục tiêu khí hậu quốc gia, qua đó góp phần bảo đảm sinh kế bền vững cho cộng đồng ven biển. Nếu người dân ven biển không thấy lợi ích trực tiếp từ bảo tồn, mọi cơ chế tài chính sẽ dễ bị vô hiệu.
Ba Cục cùng vào cuộc: Cơ hội cho một mô hình quản trị liên ngành thực chất
Điểm tích cực của tiến trình carbon xanh dương Việt Nam là sự tham gia song hành của Cục Biến đổi Khí hậu, Cục Lâm nghiệp và Cục Biển và Hải đảo. Trong một lĩnh vực đan xen giữa lâm nghiệp, tài nguyên biển, môi trường và tài chính khí hậu, không một cơ quan đơn lẻ nào có thể tự mình giải quyết. NBCAP được hình thành như một nền tảng hợp tác đa bên để điều phối chính sách, chia sẻ tri thức và huy động nguồn lực cho các sáng kiến carbon xanh dương.
Song chính các cơ quan quản lý cũng thẳng thắn yêu cầu phải có lộ trình cụ thể, “ai làm gì” và tránh để các định hướng chỉ nằm trên giấy. Đó là lời nhắc nhở quan trọng: nếu không gắn sáu nhóm hành động 2026–2030 với trách nhiệm rõ ràng, ngân sách và cơ chế giám sát, khung chiến lược sẽ không tạo ra thay đổi trên vùng bờ. Bài kiểm tra thực sự của carbon xanh dương Việt Nam không nằm trong phòng họp, mà trên từng cánh rừng ngập mặn được phục hồi, từng khu nuôi trồng thủy sản chuyển đổi sang mô hình sinh kế ven biển bền vững gắn với bảo tồn hệ sinh thái biển.
