Từ tự học kỷ luật đến một thế hệ họa sĩ Việt Nam mới
Công thức “30-3” và các phương pháp vẽ tranh kỷ luật của những họa sĩ Việt Nam tự học là những mô hình học tập nghệ thuật độc lập, trong đó người học tự xây dựng khung thời gian, hệ thống bài tập, mạng lưới thầy cô và nguyên tắc sáng tác để rèn luyện kỹ năng, tư duy tạo hình và đời sống tinh thần mà không lệ thuộc vào trường lớp chính quy. Thay vì coi hội họa là đặc quyền của người được đào tạo bài bản, các nghệ sĩ như Nguyễn Đức Dũng và Đỗ Mạnh Cường chứng minh rằng kỷ luật cá nhân, nội lực và cảm xúc có thể mở ra một lộ trình khác, đủ nghiêm ngặt để tiến bộ nhưng vẫn giàu tự do sáng tạo. Đây không phải giải pháp “chữa cháy” cho việc thiếu bằng cấp, mà là một lựa chọn ý thức, có cấu trúc, nhằm tái định nghĩa cách người Việt chạm vào hội họa. Quan điểm rõ ràng ở đây là: hệ sinh thái nghệ thuật Việt sẽ nghèo nàn nếu tiếp tục xem bằng cấp mỹ thuật như cánh cửa duy nhất. Không trải qua trường lớp đào tạo mỹ thuật chính quy ở giai đoạn trưởng thành, dịch giả – họa sĩ Nguyễn Đức Dũng xây dựng cho mình lộ trình tự học vô cùng bài bản và kỷ luật. Trong khi đó, nhà thiết kế thời trang Đỗ Mạnh Cường bước vào hội họa như một người mới, thừa nhận rằng khi bắt đầu “mình sẽ không thể biết hướng đi của mình là thế nào”. Hai trường hợp tiêu biểu này cho thấy: tự học không phải con đường dễ dàng, nhưng nó cho phép những cá tính khác thường xuất hiện, thách thức hệ chuẩn thẩm mỹ vốn do nhà trường định nghĩa.
Nguyễn Đức Dũng và quy tắc 30-3: khi hội họa vận hành như một ngành khoa học
Nguyễn Đức Dũng đi vào tranh với tâm thế của một người nghiên cứu: coi hội họa là một ngành khoa học, tiếp cận có phương pháp luận, có giả thuyết, có kiểm chứng. Không có bằng cấp mỹ thuật, anh chủ động kết nối và học tập từ 12 chuyên gia, họa sĩ đương đại trên thế giới ở giai đoạn đầu. Sự nghiêm túc thể hiện ở cách anh kiên trì học từng nét vẽ cơ bản, cách làm chủ dụng cụ cho đến chất liệu thể hiện, giống một khóa “dự bị mỹ thuật” tự thiết kế. Thời gian đầu, anh dành ít nhất 4 tiếng mỗi ngày để học trực tuyến, ghi chép, trao đổi và đúc kết, sau đó duy trì đều đặn 2 tiếng để thực hành. Đây là câu trả lời sắc lạnh cho định kiến “tự học là học qua loa”. Quy tắc “30-3” là phần táo bạo nhất trong phương pháp vẽ tranh kỷ luật của anh: 30 tiếng dành trọn vẹn cho tư duy, trăn trở, định hình ý tưởng; 3 tiếng tập trung tối đa để đưa ý tưởng lên toan. Nhiều người sẽ cho đó là cứng nhắc, thậm chí “giết chết cảm xúc”. Nhưng chính anh thừa nhận mình đặt ra những quy tắc có phần cứng nhắc ấy mà không lo ngại ảnh hưởng tới sáng tạo, bởi dưới góc nhìn một người nghiên cứu tâm lý, cảm xúc có cấu trúc và cần được làm chủ. Nói cách khác, anh không vẽ trong khi đợi “nàng thơ” xuất hiện, mà thiết kế lại cấu trúc thời gian để cảm xúc và tư duy cùng đạt mật độ cao. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Trong quá trình tự học, tôi áp dụng triệt để nguyên tắc ‘30-3’ – 30 tiếng cho tư duy, 3 tiếng cho hành động trên toan” – vừa là tóm tắt, vừa là tuyên ngôn chống lại sự cẩu thả thường thấy ở người tự học.
Hội họa như liệu pháp giải nén và đường đi của một người mới
Điều đáng chú ý là với Nguyễn Đức Dũng, hội họa không chỉ là kỹ năng, mà là liệu pháp tinh thần: cách trút bỏ áp lực công việc, mở ra những góc nhìn mới về cuộc sống. Tự nhiên, con người và vật trong tranh anh vừa là cảnh quan, vừa là biểu tượng gắn với suy tư triết học, nơi trời xanh là ẩn dụ về sự vô tận, biển là lòng bao dung. Chính cấu trúc biểu tượng này cho thấy phương pháp kỷ luật không “làm khô” tranh, mà giúp anh tổ chức được thế giới nội tâm phức tạp thành những hệ hình có thể nhìn thấy. Triển lãm cá nhân đầu tiên mang tên “Người phiên dịch”, diễn ra ngày 30/9 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, là một dạng báo cáo thực nghiệm: chứng minh tự học có thể đi tới một hệ thẩm mỹ riêng, đủ chín để đứng ở không gian bảo tàng. Dĩ nhiên, mặt trái của lộ trình này là nguy cơ bị hiểu lầm. Khi một dịch giả bất ngờ công bố vai trò mới là họa sĩ, công chúng dễ tò mò, thậm chí hoài nghi: liệu đây có phải một cuộc “chơi nghệ thuật” muộn màng. Mà bản thân cách anh đặt nhiều giờ cho tư duy, ít giờ cho hành động cũng có thể bị xem là xa lạ với các lớp vẽ truyền thống vốn ưu tiên luyện tay nhiều hơn luyện đầu. Nhưng nếu thế hệ trẻ chỉ được khuyến khích sao chép đường nét của thầy mà không có cấu trúc tư duy riêng, chúng ta sẽ tiếp tục sản sinh những người thợ khéo tay, thay vì những người nghệ sĩ có tiếng nói độc lập. Lộ trình tự học của anh vì thế, dù gây tranh luận, vẫn là một tiếng chuông thức tỉnh những ai muốn bước vào hội họa muộn hoặc ngoài trường lớp.
Đỗ Mạnh Cường: từ thời trang sang hội họa, vẽ bằng cảm xúc và nội lực
Nếu Nguyễn Đức Dũng xây cả “phòng thí nghiệm” quanh hội họa, thì Đỗ Mạnh Cường bước vào tranh như trở về căn phòng ký ức của mình. Cuộc đời anh có nhiều ngã rẽ: từng quyết tâm theo báo chí nhưng thi ba năm vẫn trượt; trong khi môn mỹ thuật, “học chơi chơi sáu tháng” thì lại đỗ ba trường. Sang Pháp, gia đình định hướng anh học thời trang, và anh thành công lớn trong ngành đó. Bẵng đi một thời gian, anh lại thích vẽ, bắt đầu từ việc sưu tầm tranh, rồi từ sưu tầm mà có nhiều cảm hứng để vẽ. Nói cách khác, hội họa không phải cú quay đầu bốc đồng, mà là kết quả tích tụ của nhiều năm nhìn tranh, sống với màu sắc. Triển lãm “Những mùa hoa trong ký ức” tại Bảo tàng Mỹ thuật TP. HCM từ ngày 12 đến 20–9–2026 đánh dấu lần đầu tiên anh chính thức giới thiệu hội họa của mình. Khoảng 75 tác phẩm, phần lớn là tranh khổ lớn, được thực hiện trong gần hai năm, cho thấy mức độ lao động nghiêm túc chứ không phải vẽ vài bức “cho có”. Trên mặt toan, hoa, cây cỏ, khu vườn, mặt hồ hay bình hoa xuất hiện, nhưng không theo tinh thần tả thực: chúng như đã đi qua một lớp ký ức với những lớp màu dày, nét cọ ngắn, gam màu tương phản cạnh nhau. Anh nói mình là người rất happy và nhiều năng lượng tích cực, bên trong có rất nhiều màu sắc; chính năng lượng ấy khiến tranh hoa của anh không còn là phụ kiện trang trí, mà là chất liệu để phơi bày nội lực. Một câu nói đáng trích dẫn từ anh là: “Tôi vẽ bằng cảm xúc, nội lực và suy nghĩ của mình trong thời khắc đó” – đây là tuyên ngôn cho một dòng tranh không núp sau kỹ thuật mà đặt trải nghiệm sống ở trung tâm.
Mặt trái của danh tiếng và con đường cho thế hệ họa sĩ tự học tương lai
Tuy nhiên, bước vào hội họa với danh tiếng sẵn có không chỉ là lợi thế. Bản thân Đỗ Mạnh Cường thừa nhận: nhiều người có lẽ ác cảm với việc anh đã có danh tiếng mà vẫn triển lãm, họ nghĩ anh bán tranh dựa trên danh tiếng. Đó chính là hạn chế của nghệ sĩ chuyển ngành: công chúng khó phân biệt đâu là giá trị thị trường, đâu là giá trị nghệ thuật. Với một người mới trong hội họa như anh, việc “không thể biết hướng đi của mình là thế nào” lúc khởi đầu càng làm dư luận dễ nghi ngờ: anh có thật sự nghiêm túc với tranh hay chỉ “thử thêm một sân chơi”. Những hoài nghi ấy là thực, và cần được xem như áp lực buộc nghệ sĩ phải làm việc nghiêm khắc hơn với chính mình. Nhìn rộng hơn, cả Nguyễn Đức Dũng và Đỗ Mạnh Cường đều có chung một điểm: họ không để trường lớp hay quá khứ nghề nghiệp quyết định tương lai sáng tạo. Một bên xây dựng phương pháp vẽ tranh kỷ luật với công thức “30-3”, mạng lưới 12 chuyên gia quốc tế và lịch học, thực hành rõ ràng; bên kia dựa vào cảm xúc, nội lực, tư duy bố cục và kinh nghiệm tổ chức công việc khoa học từ thời trang để tạo ra một hệ tranh hoa đầy sức sống. Đối với thế hệ họa sĩ Việt Nam tự học tương lai, hai lộ trình này mở ra ít nhất ba gợi ý: họ có quyền bắt đầu trễ, miễn là đủ kỷ luật; có quyền nghiêng về cảm xúc, miễn là không lười lao động; và có quyền đi đường vòng, miễn là chấp nhận bị soi xét. Kết luận đáng nói ở đây là: hội họa Việt sẽ phong phú hơn khi chúng ta ngừng hỏi “học ở trường nào?”, và bắt đầu hỏi “anh tự rèn mình ra sao?”. Tự học, nếu có cấu trúc và nội lực, không phải phương án thay thế, mà là một con đường chính đáng để trở thành nghệ sĩ.
