Biểu tượng mới của trí thức Việt trên giảng đường quốc tế
Hành trình của tiến sĩ Ngô Quang Tuyên – người Việt Nam thứ hai giảng dạy tại Đại học Tổng hợp Quốc gia Lomonosov (MSU) – là câu chuyện về một tiến sĩ Việt Nam nước ngoài vượt qua nghèo khó, chinh phục lĩnh vực hàng không vũ trụ và trở thành nhà khoa học quốc tế góp phần kết nối tri thức, hợp tác khoa học Việt-Nga, đồng thời khẳng định vị thế nhân lực khoa học Việt trên sân khấu học thuật toàn cầu.
Điều đáng nói ở đây không chỉ là một CV ấn tượng, mà là ý nghĩa biểu tượng: một cậu bé lớn lên trong gia đình lao động ở Thanh Hoá, sinh năm 1988 tại xã Hoạt Giang, vượt qua rào cản ngôn ngữ, văn hoá để bước lên bục giảng của đại học có lịch sử gần 3 thế kỷ tại Nga. Điều này cho thấy năng lực của người Việt Nam hoàn toàn có thể cạnh tranh ở những môi trường học thuật khắt khe nhất, nếu được trao cơ hội và biết kiên trì với con đường mình chọn.
Trong bối cảnh nhiều người vẫn hoài nghi về khả năng hội nhập khoa học của Việt Nam, việc một tiến sĩ Việt Nam giảng dạy đại học Nga, lại ở lĩnh vực khó như hàng không vũ trụ, là câu trả lời thuyết phục hơn mọi khẩu hiệu. Trường hợp của TS. Ngô Quang Tuyên nhắc chúng ta rằng chiến lược phát triển khoa học không thể dừng ở việc gửi người đi học, mà phải nhìn họ như những cầu nối sống động cho tri thức, hợp tác và uy tín quốc gia.
Tuổi thơ gian khó ở “đất vua” và bước ngoặt sang Nga du học
Để hiểu giá trị của thành tựu hôm nay, cần nhìn lại xuất phát điểm không hề dễ dàng. Tuổi thơ của TS. Ngô Quang Tuyên gắn với hoàn cảnh gia đình nhiều khó khăn; khi anh mới 3 tuổi, bố mắc bệnh nặng, mất khả năng lao động, gánh nặng kinh tế đặt lên vai mẹ. Chính sức ép đời sống đã sớm đặt anh vào lựa chọn: hoặc chấp nhận giới hạn, hoặc dùng học tập làm lối thoát.
Tuyên học tại Trường THPT Hà Trung, nơi thầy cô không chỉ dạy kiến thức mà còn tiếp sức tinh thần, giúp anh duy trì mục tiêu đi tiếp con đường học thuật. Bối cảnh quê hương Thanh Hoá – vùng "đất vua" với 44 đời vua từ Nhà Tiền Lê, nhà Hồ, nhà Hậu Lê đến nhà Nguyễn – cũng là một nhắc nhở âm thầm: truyền thống hiếu học và khát vọng vươn lên đã ăn sâu vào đất và người nơi đây.
Sau khi tốt nghiệp THPT và đạt kết quả cao trong kỳ thi đại học, anh được lựa chọn sang Nga học tập theo diện học bổng Hiệp định Chính phủ. Năm 2008, Tuyên đặt chân đến Nga, bắt đầu theo học chuyên ngành Máy bay động cơ tại Viện Hàng không thuộc Đại học Kỹ thuật Tổng hợp Quốc gia Irkutsk. Những ngày đầu, rào cản ngôn ngữ và phương pháp học tập là thử thách lớn, nhưng anh chọn thái độ duy nhất có thể chấp nhận: thích nghi nhanh, học tập nghiêm túc để xứng đáng với cơ hội được trao.
Từ nghiên cứu sinh đến giảng viên tại MSU: bứt phá thành nhà khoa học quốc tế
Hành trình trở thành nhà khoa học quốc tế của Ngô Quang Tuyên không phải là một cú nhảy ngắn, mà là chuỗi tích lũy bền bỉ. Sau khi hoàn thành chương trình đại học tại Irkutsk, anh tiếp tục làm nghiên cứu sinh tại Khoa Hàng không và Kỹ thuật bay thuộc Đại học Vật lý Kỹ thuật Matxcơva (MIPT). Ở bậc này, theo chính lời anh, người học phải "tự tìm đề tài, tự nghiên cứu và tự tìm cách giải quyết vấn đề" – một bước chuyển rất lớn so với bậc đại học.
Tại MIPT, Tuyên tập trung nghiên cứu chuyên sâu trong lĩnh vực hàng không, sau đó bảo vệ thành công luận án tiến sĩ. Tấm bằng tiến sĩ không phải đích đến, mà là tấm vé để anh bước vào chặng đường song song giữa nghiên cứu và giảng dạy – con đường mà những tiến sĩ Việt Nam nước ngoài có tham vọng tạo ảnh hưởng thường phải chọn, bởi đó là cách thiết thực nhất để vừa sản xuất tri thức vừa truyền nó cho thế hệ tiếp theo.
Bước ngoặt mang tính chất "bứt phá" đến khi anh trúng tuyển vị trí giảng viên tại Khoa Hàng không Vũ trụ, Đại học Tổng hợp Quốc gia Lomonosov (MSU), một trong những cơ sở giáo dục đại học lớn của Nga với lịch sử gần 3 thế kỷ. Trong toàn bộ lịch sử lâu đời ấy, chỉ có hai người Việt từng đảm nhiệm công việc giảng dạy: Giáo sư, Viện sĩ Hoàng Kim Bổng và TS. Ngô Quang Tuyên. Đây là con số nhỏ nhưng mang ý nghĩa lớn: nó đặt tên Việt Nam bên cạnh những truyền thống khoa học hàng đầu thế giới, trong một ngành đòi hỏi khắt khe như hàng không vũ trụ.
Mỗi ngày lên giảng đường: kết nối tri thức và đào tạo thế hệ tiếp theo
Công việc tại MSU đưa TS. Ngô Quang Tuyên vào môi trường vừa giảng dạy vừa nghiên cứu chuyên sâu về hàng không vũ trụ – một lĩnh vực có tốc độ phát triển nhanh, buộc người làm chuyên môn phải liên tục cập nhật kiến thức. Chính anh thừa nhận: "Nếu chỉ sử dụng kiến thức cũ thì rất khó theo kịp sự phát triển vũ bão của ngành hàng không và công nghệ". Hàng ngày đến giảng đường, anh không dừng ở việc lặp lại giáo trình, mà biến lớp học thành nơi tri thức mới được cập nhật và kiểm chứng.
Trong giảng dạy, anh kết hợp kiến thức nền tảng với những kết quả nghiên cứu mới, gắn nội dung học tập với các vấn đề thực tiễn của ngành hàng không và hàng không vũ trụ. Đây chính là cách một nhà khoa học quốc tế tạo giá trị: không tách nghiên cứu khỏi đào tạo, mà để sinh viên tham gia vào dòng chảy tri thức đang vận động. Lĩnh vực hàng không vũ trụ là một lĩnh vực rất khó, đặc biệt với nữ giới, theo nhận xét của Milena Evgenievna, học viên cao học tại Khoa Hàng không Vũ trụ; vì vậy, sự hướng dẫn của thầy là yếu tố quyết định để người học có thể đi đường dài.
Nhìn rộng hơn, hình ảnh một giảng viên Việt Nam mỗi ngày bước vào giảng đường của đại học Nga gần 300 năm không chỉ là câu chuyện cá nhân. Nó gửi một thông điệp rõ ràng tới những bạn trẻ đang phân vân trước ngành học khó: thách thức lớn không phải lý do để quay lưng. Khi người thầy của bạn là minh chứng sống cho việc vượt qua rào cản ngôn ngữ, văn hoá và chuyên môn, sự lựa chọn theo đuổi khoa học trở nên thuyết phục hơn.
Cầu nối hợp tác khoa học Việt-Nga và thông điệp gửi thế hệ trẻ
Sau nhiều năm học tập, nghiên cứu và giảng dạy tại Nga, TS. Ngô Quang Tuyên vẫn duy trì các hoạt động kết nối với Việt Nam. Anh liên hệ với một số trường đại học trong nước, trong đó có Đại học Quốc gia Hà Nội và các cơ sở đào tạo liên quan đến hàng không vũ trụ, để tìm kiếm cơ hội hợp tác. Các chương trình được định hướng theo hướng giao lưu sinh viên, trao đổi học thuật và đào tạo, mở thêm cơ hội để sinh viên Việt Nam tiếp cận môi trường học thuật quốc tế, đồng thời thúc đẩy trao đổi chuyên môn trong các lĩnh vực như khí động học, hàng không và hàng không vũ trụ.
Anh cho rằng kinh nghiệm tích lũy trong môi trường khoa học của Nga có thể được chuyển thành những hoạt động hợp tác cụ thể giữa các cơ sở giáo dục và nghiên cứu của hai nước. Đó là cách thiết thực để duy trì dòng chảy hợp tác khoa học Việt-Nga: không chỉ là những hiệp định trên giấy, mà là các mạng lưới người thật, việc thật, đề tài thật. Khi một tiến sĩ Việt Nam nước ngoài chủ động giữ vai trò cầu nối, chúng ta nhìn thấy hình mẫu mới cho trí thức Việt: không chỉ thành công cá nhân, mà còn kéo thêm cơ hội cho cộng đồng.
Chia sẻ về động lực bên trong, anh nói: "Tôi sinh ra ở quê hương Thanh Hóa, nên dù đi đâu, làm gì cũng muốn góp một phần nhỏ bé để xây dựng đất nước". Câu nói này nên được các bạn trẻ ghi nhớ. Bởi thông điệp sâu xa của hành trình Ngô Quang Tuyên là: hãy dám mơ những giảng đường gần 300 năm tuổi, nhưng đừng quên rằng đích đến cuối cùng của tri thức là quay trở về đóng góp cho nơi mình xuất phát. Khi một thế hệ tiến sĩ Việt Nam ở nước ngoài chia sẻ tinh thần đó, khoa học Việt có thêm lý do để tin vào tương lai.
