Mặt bằng là phép thử đầu tiên của tiến độ đường sắt
Giải phóng mặt bằng đường sắt là quá trình thu hồi và bàn giao đất, đồng thời bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư để công trình có thể thi công mà người bị ảnh hưởng sớm ổn định cuộc sống. Hai dự án ở Hải Phòng và TP.HCM cho thấy đây không chỉ là thủ tục hành chính: cách đặt mốc, xử lý kiến nghị và tạo đồng thuận có thể quyết định công trường tiến nhanh đến đâu.
Ở Hải Phòng, đoạn đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng dài hơn 104 km đi qua 23 xã, phường, đặc khu; diện tích dự kiến thu hồi khoảng 446 ha. Thành phố đã phê duyệt 39 dự án thành phần phục vụ giải phóng mặt bằng, với tổng mức đầu tư hơn 11.000 tỷ đồng. Đến hết tháng 10/2026, ba địa phương đã hoàn tất mặt bằng dự án, còn tám địa phương hoàn thành phần đất nông nghiệp. Quy mô và số địa bàn lớn khiến việc giữ nhịp phối hợp trở thành điều kiện then chốt.
Tại TP.HCM, tuyến Bến Thành – Cần Giờ dài 54 km là một trong tám tuyến đường sắt đô thị thành phố hướng tới hoàn thành vào năm 2030. Khác biệt đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô, mà ở trạng thái triển khai và cách tổ chức công việc.
Hải Phòng lấy mốc bàn giao làm áp lực thực thi
Hải Phòng chọn cách thúc tiến độ bằng thời hạn rõ ràng và bàn giao cuốn chiếu. Thành phố yêu cầu toàn bộ đất nông nghiệp phải được bàn giao trong tháng 11, đồng thời phấn đấu hoàn thành giải phóng mặt bằng toàn dự án trước ngày 15/12/2026. Địa phương làm đến đâu phải bàn giao đến đó cho ban quản lý dự án, để các bước tiếp theo không phải chờ đến khi toàn tuyến sạch mặt bằng.
Cách làm này tạo áp lực tiến độ cụ thể, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc xử lý kịp các hồ sơ đất ở, kiến nghị và bố trí tái định cư. Tại xã An Quang, phương án bồi thường đất nông nghiệp đã được phê duyệt cho 185 hộ; 14 hộ liên quan đất ở đang được xem xét tái định cư và giải quyết kiến nghị. Đây là phần việc dễ ảnh hưởng mốc chung nếu trao đổi với người dân hoặc thủ tục kéo dài.
Thành phố cũng yêu cầu hoàn thiện hạ tầng thiết yếu ở khu tái định cư và chuẩn bị thiết kế mẫu nhà. Đó là điều kiện thực tế để bàn giao không biến thành việc chuyển gánh nặng sang các hộ phải di dời: mặt bằng nhanh chỉ có ý nghĩa khi nơi ở mới bảo đảm sinh hoạt và giúp người dân sớm ổn định.
TP.HCM kết hợp hồ sơ bồi thường với thi công thực địa
Tuyến Bến Thành Cần Giờ đang được thúc đẩy bởi chính quyền, nhà đầu tư và sự đồng thuận của người dân. Cuối tháng 10/2026, nhà đầu tư cùng liên danh tổng thầu mở rộng thi công, triển khai đồng loạt các hạng mục trọng điểm. Trong bối cảnh công trường tăng tốc, tiến độ mặt bằng cần theo sát để các hạng mục không bị đứt quãng.
Đầu tháng 11/2026, 565 trên 571 trường hợp đã được phê duyệt phương án chi tiết bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, tương đương 98,95%. Tuy nhiên, đất đã bàn giao cho nhà đầu tư mới đạt 117,3/205,6 ha, tức 57,07%. Chênh lệch này nhắc rằng phê duyệt phương án là một cột mốc quan trọng, nhưng chưa đồng nghĩa toàn bộ mặt bằng đã sẵn sàng cho thi công.
TP.HCM đặt mục tiêu hoàn thành bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, thu hồi đất và bàn giao 100% mặt bằng trong quý IV/2026; việc di dời hạ tầng kỹ thuật cũng cần theo kịp. Khi dự kiến khai thác vào năm 2029, tuyến đường sắt Bến Thành được kỳ vọng giảm ùn tắc và tình trạng giao thông cách trở tại Cần Giờ. Vì vậy, đồng thuận dân cư không phải phần phụ của dự án: nó giúp các phương án được triển khai trên thực địa thay vì chỉ hoàn tất trên hồ sơ.
Mốc thời gian quan trọng, nhưng cách xử lý mới quyết định
Hai địa phương đang dùng hai nhịp tổ chức khác nhau. Hải Phòng nhấn mạnh chỉ tiêu bàn giao theo địa bàn, ưu tiên đất nông nghiệp và chuyển ngay phần mặt bằng đã hoàn tất cho ban quản lý dự án. TP.HCM vừa chốt phương án cho gần như toàn bộ trường hợp, vừa phối hợp với nhà đầu tư trong lúc thi công được mở rộng. Cả hai cách đều đặt ra yêu cầu phối hợp liên tục; không cách nào có thể chỉ dựa vào một thông báo tiến độ.
Rủi ro của Hải Phòng nằm ở khối lượng thu hồi lớn, nhiều địa bàn và những hồ sơ đất ở còn cần giải quyết. Ở TP.HCM, tỷ lệ phê duyệt cao nhưng tỷ lệ diện tích bàn giao thấp hơn đáng kể, trong khi mục tiêu 100% được đặt cho quý cuối năm. Tiến độ thực tế vì thế còn phụ thuộc vào việc hoàn tất bàn giao, di dời hạ tầng kỹ thuật và duy trì trao đổi minh bạch với người dân.
Điểm chung đáng lưu ý là mặt bằng chỉ được tháo gỡ bền vững khi thời hạn hành chính đi cùng phương án bồi thường rõ ràng và điều kiện tái định cư khả thi. Nếu thiếu một trong những yếu tố đó, mốc bàn giao dễ thành sức ép trên giấy; nếu phối hợp tốt, đất được bàn giao sớm hơn và công trường có thể duy trì nhịp thi công.
