Giải phóng mặt bằng đường sắt: Quảng Trị đi thẳng vào phần khó nhất
Giải phóng mặt bằng đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam đoạn qua Quảng Trị là quá trình thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư dân cư và di dời công trình hạ tầng kỹ thuật trên diện rộng, nhằm tạo quỹ đất sạch cho tuyến đường sắt tốc độ cao đi qua 35 xã, phường với hàng nghìn hộ dân bị ảnh hưởng.
Điểm then chốt là tỉnh không chờ dự án đường sắt xong toàn bộ thiết kế mới lo mặt bằng, mà chủ động tách riêng hẳn một “siêu gói” giải phóng mặt bằng thành 113 dự án độc lập với tổng mức đầu tư sơ bộ hơn 17.379 tỷ đồng. Cách làm này cho thấy Quảng Trị nhìn thẳng vào phần khó nhất của bất kỳ dự án hạ tầng: đất đai, tái định cư và sự đồng thuận xã hội. Tuy nhiên, việc dồn khối lượng công việc và vốn đầu tư lớn về cho cấp xã, phường cũng đồng nghĩa với việc đặt cả hệ thống vào một bài kiểm tra về năng lực quản lý dự án, minh bạch tài chính và khả năng giữ tiến độ.
Cấu trúc 113 dự án: chia nhỏ để dễ làm hay thêm rủi ro phân mảnh?
UBND tỉnh Quảng Trị đã quyết định tách hạng mục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, di dời hạ tầng kỹ thuật của dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc-Nam đoạn qua tỉnh thành 113 dự án thành phần độc lập với tổng mức đầu tư sơ bộ 17.379,8 tỷ đồng. Trong số này, 112 dự án do UBND 35 xã, phường làm chủ đầu tư, bao gồm 51 dự án khu tái định cư, 26 dự án khu nghĩa trang và 35 dự án bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng.
Về lý thuyết, chia nhỏ giúp bám sát thực tế từng địa bàn, rút ngắn quy trình và dễ kiểm soát tiến độ. Nhưng việc để các xã như Ninh Châu gánh tới 9 dự án với hơn 938 tỷ đồng, hay Trường Phú cùng lúc triển khai 7 dự án với tổng mức hơn 1.037,2 tỷ đồng, trong đó riêng bồi thường GPMB hơn 837 tỷ đồng, là mức thử thách rất cao cho bộ máy cấp cơ sở. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật dự án hạ tầng Quảng Trị, mà còn là phép thử xem hệ thống phân cấp có đủ “sức khỏe” để gánh một chương trình giải phóng mặt bằng đường sắt quy mô chưa từng có hay không.
Khối lượng ảnh hưởng: 7.277 hộ dân, 21.000 ngôi mộ và bài toán tái định cư
Tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam qua Quảng Trị dài hơn 190,68 km, chiếm dụng khoảng 1.865,39 ha đất, dự kiến có 2 ga hành khách chính tại phường Đồng Sơn và Nam Đông Hà cùng 4 trạm bảo dưỡng tại Tân Mỹ, Ái Tử, Bố Trạch và Ninh Châu. Tuyến chạy về phía Đông đường bộ cao tốc Bắc-Nam, đi qua 35 xã, phường, ảnh hưởng trực tiếp đến khoảng 7.277 hộ dân và hơn 21.000 ngôi mộ, cần khoảng 17.000 tỷ đồng cho công tác GPMB, với 51 khu tái định cư và 28 khu nghĩa trang.
Con số này cho thấy đây không chỉ là dự án kỹ thuật mà là cuộc “di chuyển xã hội” quy mô lớn. Nếu tái định cư dân cư chỉ dừng ở việc bố trí đất ở mà không gắn với sinh kế, dịch vụ công và đời sống tinh thần (trong đó có việc di dời nghĩa trang), hệ quả xã hội sẽ kéo dài lâu hơn thời gian thi công tuyến đường. Một lãnh đạo xã đã thẳng thắn thừa nhận việc cùng lúc triển khai nhiều dự án độc lập với tổng mức đầu tư lớn, trong bối cảnh phải giải ngân cả các dự án đầu tư công khác, tạo áp lực không nhỏ khi nhân sự còn hạn chế. Đây là lời nhắc rõ ràng rằng tái định cư tốt không chỉ là nhà mới, mà là một đời sống mới ổn định.
Bài học từ Lào Cai: cắm mốc, khu tái định cư và kỷ luật tiến độ
Trong khi Quảng Trị đang cơ cấu 113 dự án phục vụ giải phóng mặt bằng đường sắt, một tuyến đường sắt khác cho thấy bức tranh rất cụ thể về những gì đang chờ phía trước. Tại Lào Cai, đoạn tuyến thuộc dự án đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng dài khoảng 143,68 km, tỉnh này đang tháo gỡ các “nút thắt” để tạo mặt bằng sạch. Đến giữa tháng 8, toàn bộ 143,29 km tuyến đã được đo đạc với diện tích khoảng 1.397 ha; 1.414 hộ, tổ chức đã được thống kê, 577 hộ được thông báo thu hồi đất.
Ban Quản lý dự án đường sắt đã bàn giao mốc giới khoảng 130,32 km tuyến và 8/9 ga; phần còn lại được bàn giao nốt trong tháng 8. Để phục vụ dự án, Lào Cai dự kiến bố trí 38 khu tái định cư, trong đó 28 khu đã khởi công, 3 khu hoàn thành, 3 khu có sẵn quỹ đất, 10 khu chuẩn bị đầu tư; tỉnh yêu cầu khởi công 10 khu còn lại trong tháng 10 và hoàn thành 28 khu đang xây dựng vào tháng 12 cùng năm. Đặc biệt, khi Quốc hội nghe tờ trình điều chỉnh chủ trương đầu tư, tổng mức đầu tư dự án này được cập nhật tăng lên 289.339 tỷ đồng, trong đó chi phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tăng thêm 34.849 tỷ đồng. Đây là lời cảnh báo rõ ràng cho các địa phương: nếu coi nhẹ chất lượng quy hoạch GPMB và tái định cư ngay từ đầu, cái giá phải trả sau này sẽ không nhỏ.
Chiến lược tiếp theo: gắn mốc giới, vốn và trách nhiệm đến cùng
Quảng Trị không chỉ dừng ở việc tách dự án, mà còn đặt ra kỷ luật thực thi. UBND tỉnh yêu cầu các xã, phường và Trung tâm Phát triển quỹ đất phải tổ chức thực hiện đầy đủ quyền, nghĩa vụ chủ đầu tư, lập hồ sơ chuẩn bị đầu tư phù hợp từng dự án, sử dụng vốn đúng mục đích, tiết kiệm, hiệu quả, thực hiện giám sát, đánh giá, quản lý chất lượng công trình, thanh toán và quyết toán vốn đầu tư theo đúng pháp luật về đầu tư công, xây dựng, đất đai, đấu thầu.
Theo yêu cầu của Ban Quản lý dự án đường sắt, trong bước lập báo cáo nghiên cứu khả thi, tư vấn sẽ làm việc trực tiếp với Quảng Trị để thống nhất hướng tuyến, vị trí ga, depot, trạm bảo dưỡng, giải pháp thiết kế công trình và tổ chức cắm cọc GPMB trên thực địa, bàn giao cho địa phương triển khai giải phóng mặt bằng. Công tác bồi thường, hỗ trợ, di dời công trình hạ tầng kỹ thuật chỉ được triển khai sau khi hồ sơ và mốc giới được bàn giao đầy đủ. Về bản chất, đây là cam kết gắn chặt ba yếu tố: hồ sơ kỹ thuật rõ ràng, mốc giới chính xác và kỷ luật vốn đầu tư. Nếu Quảng Trị giữ được “kỷ luật ba điểm” này, 113 dự án hạ tầng Quảng Trị phục vụ đường sắt tốc độ cao không chỉ giải được bài toán mặt bằng, mà còn có thể trở thành hình mẫu mới cho cách một địa phương chủ động đi trước trong các đại dự án quốc gia.
