Khi trường vùng sâu xuống cấp trở thành rào cản quyền học
Phòng học không an toàn tại các trường vùng sâu là tình trạng cơ sở vật chất trường học xuống cấp nghiêm trọng, với tường nứt, nền sụt lún, mái dột và nguy cơ đổ sập, khiến giáo viên, phụ huynh lo lắng và học sinh vùng sâu phải nghỉ học hoặc di dời sang điểm trường khác, từ đó trực tiếp xâm phạm quyền được học trong môi trường an toàn và chất lượng của trẻ em. Đây không phải chuyện hạ tầng trường học đơn lẻ, mà là bức tranh chung về những trường vùng sâu xuống cấp sau hàng chục năm sử dụng.
Suốt nhiều năm, chúng ta nói nhiều về bình đẳng trong giáo dục, nhưng thực tế ở những bản làng hẻo lánh cho thấy một sự bất bình đẳng rất cụ thể: nơi trẻ em đi học trong những căn phòng có thể sập bất cứ lúc nào. Khi hơn 140 học sinh phải ở nhà vì lớp học không còn bảo đảm an toàn, đó không còn là chuyện kỹ thuật xây dựng, mà là câu hỏi chính trị và đạo lý: chúng ta chấp nhận để quyền học của học sinh vùng sâu bị treo lơ lửng đến bao giờ? Cơ sở vật chất trường học không phải phần phụ của giáo dục, mà là nền móng của mọi chính sách nâng cao chất lượng.
Tiến Sơn: 28 năm dùng chung với nguy cơ đổ sập
Điểm trường lẻ Tiến Sơn ở xã Quỳnh Tam là ví dụ điển hình cho sự bỏ quên trường vùng sâu xuống cấp trong đầu tư dài hạn. Sau gần ba thập kỷ đưa vào sử dụng, cơ sở vật chất trường học tại đây đã xuống cấp nghiêm trọng, với ba phòng học được đánh giá có nguy cơ cao đổ sập, tiềm ẩn mất an toàn đối với học sinh và giáo viên. Trần lớp học phải căng bạt chống dột, kèo và mái gỗ mục nát, mối mọt, tất cả khiến mỗi buổi đến lớp trở thành một canh bạc với an toàn của trẻ em.
Trong năm học vừa qua, điểm trường Tiến Sơn có năm nhóm lớp với tổng cộng 166 học sinh, nhưng suốt một tuần qua, hơn 140 em chưa thể đến trường vì phụ huynh phản đối giải thể điểm trường, chuyển các con về điểm chính cách 6–7 km. Căng thẳng không phải vì họ không muốn con học trong điều kiện tốt hơn, mà vì một hệ thống chưa kịp chuẩn bị giải pháp đi lại và bán trú đủ thuyết phục. Đáng chú ý, điểm chính của cùng trường đã được đầu tư với 32 phòng học, phòng chức năng, nhà ăn bán trú, nhà học đa năng và trang thiết bị hiện đại. Câu hỏi đặt ra: vì sao một đầu mối được nâng cấp đạt chuẩn quốc gia, còn điểm trường lẻ vẫn phải chịu cảnh phòng học không an toàn?
Bản Vặn: những vết nứt ngay cạnh trò nhỏ
Nếu Tiến Sơn cho thấy hệ quả của sử dụng quá lâu không được cải tạo, thì điểm trường bản Vặn lại phơi bày rủi ro từ hạ tầng trường học thiếu sức chống chịu thiên tai. Dãy nhà ba phòng học tại đây bắt đầu sử dụng từ khoảng năm học 2017–2018, nhưng sau bão số 5 năm 2025, công trình xuất hiện những dấu hiệu bất thường như nền nhà sụt lún, tường nứt. Những vết nứt kéo dài, có vết chạy dọc, có vết chạy ngang, thậm chí nằm ngay bên trong phòng học – nơi hơn 80 trẻ, chủ yếu là con em đồng bào Thái, sinh hoạt và học tập mỗi ngày.
Giáo viên và phụ huynh ở bản Vặn phải sống trong cảm giác nơm nớp lo sợ mỗi mùa mưa bão. Theo hiệu trưởng trường mầm non, những hôm mưa lớn, họ không dám lơ là vì không biết công trình sẽ xảy ra vấn đề gì; trong các ngày mưa bão, nhà trường buộc phải cho trẻ nghỉ học. Với phụ huynh, việc đưa con tới trường giữa những vết nứt trên tường và ký ức mưa lũ, sạt lở sau bão số 5 khiến mỗi buổi đến lớp trở thành một lựa chọn đầy căng thẳng. Việc xã phải tính phương án tạm thời chuyển học sinh sang phòng học của trường tiểu học trong những ngày mưa lớn cho thấy hạ tầng hiện tại không đáp ứng được yêu cầu an toàn tối thiểu.
| Điểm trường | Số phòng học chính | Số trẻ |
|---|---|---|
| Tiến Sơn | 5 phòng cấp 4 | 166 học sinh |
| Bản Vặn | 3 phòng chính + 2 phòng khác | Hơn 80 trẻ |
Hạ tầng tồi tàn và những ngày nghỉ học ngoài ý muốn
Hạ tầng trường học xuống cấp không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là tác nhân trực tiếp kéo dài khoảng cách học tập giữa học sinh vùng sâu và học sinh vùng thuận lợi. Khi thầy cô phải cho trẻ nghỉ học mỗi khi mưa bão vì lo sạt lở, nứt tường, nền sụt lún, chất lượng giáo dục bị xâm hại một cách có hệ thống. Ở Tiến Sơn, hơn 140 em đã nghỉ suốt một tuần vì không có phòng học an toàn. Đây là những ngày nghỉ ngoài kế hoạch, không phải cho vui chơi, mà để né tránh nguy hiểm. Mỗi kỳ bão lũ, mỗi lần tranh luận về di dời điểm trường là thêm một vết xước lên quyền học tập của trẻ em vùng khó.
Người lớn có quyền tranh luận về khoảng cách 6–7 km, về phương án đưa đón bằng ô tô và tổ chức bán trú. Nhưng trẻ em thì không thể lựa chọn. Các em bị buộc phải đứng ngoài lớp học vì người lớn chưa tìm được tiếng nói chung. Trong khi đó, ở bản Vặn, chính quyền xã đã phải kiểm tra, rà soát tình trạng nứt tường, xuống cấp và báo cáo lên tỉnh để xin hướng xử lý. Việc phải chuyển tạm trẻ sang trường tiểu học trong những ngày mưa cho thấy hệ thống đang phản ứng kiểu “chữa cháy” thay vì chủ động bảo vệ quyền học bằng một hạ tầng đủ an toàn và ổn định.
Không thể chấp nhận lớp học là nơi nguy hiểm nhất với trẻ
Nhìn vào Tiến Sơn và bản Vặn, điều đáng báo động không chỉ là những bức tường nứt, mái dột hay nền sụt lún. Điều đáng báo động là cách chúng ta chấp nhận sự xuống cấp ấy kéo dài đến mức phải đóng cửa lớp học, phải căng bạt giữa trần, phải sống chung với nỗi lo sập đổ mỗi mùa mưa bão. Khi cơ sở vật chất trường học tồi tàn tạo rào cản trực tiếp đến quyền học của học sinh vùng sâu, thì mọi khẩu hiệu về “không để ai bị bỏ lại phía sau” trở nên trống rỗng.
Đầu tư cho một điểm chính khang trang với hàng chục phòng học hiện đại không thể được xem là đã hoàn thành trách nhiệm, nếu các điểm trường lẻ vẫn phải hoạt động trong những phòng học không an toàn. Cần một cách nhìn mới: không coi hạ tầng trường vùng sâu là “phần phụ” có thể chắp vá, mà là điều kiện tiên quyết của mọi chính sách giáo dục. Quyền học của trẻ em không thể phụ thuộc vào may rủi thời tiết hay sự tạm bợ của kiến trúc. Nếu chúng ta nghiêm túc với mục tiêu nâng chất lượng giáo dục, thì việc đầu tiên phải làm là đảm bảo rằng lớp học không bao giờ là nơi nguy hiểm nhất trong đời của một đứa trẻ vùng khó.
