Năm học mới: cao điểm dịch bệnh, không thể chủ quan
Phòng bệnh tựu trường là việc chuẩn bị và triển khai đồng bộ các biện pháp y tế, vệ sinh, tiêm chủng và giám sát sức khỏe trước và trong thời điểm học sinh quay lại trường, nhằm giảm nguy cơ xuất hiện, lan rộng và bùng phát dịch bệnh trường học trong giai đoạn tiếp xúc tập trung, sinh hoạt đông người và hệ miễn dịch trẻ em còn dễ tổn thương. Khi năm học mới cận kề, sốt xuất huyết học sinh, tay chân miệng trẻ em, sởi, ho gà và COVID-19 đều đang hiện diện, khiến mọi sự chậm trễ trong phòng bệnh trở thành rủi ro có thể nhìn thấy bằng số liệu. Cả nước đã ghi nhận gần 100.000 ca tay chân miệng trong 8,5 tháng đầu năm, trung bình hơn 3.000 ca mỗi tuần trong 4 tuần gần đây – con số này đủ để cảnh báo rằng “đi học” đang là thời điểm cao điểm dịch, chứ không chỉ là mùa khai giảng. Thực tế, bệnh tay chân miệng có xu hướng tăng vào tháng 9–10, trùng với giai đoạn trẻ bắt đầu năm học mới và tiếp xúc, sinh hoạt tập thể dày đặc hơn. Nếu gia đình và nhà trường vẫn xem dịch bệnh là việc “đến đâu tính đến đó”, chúng ta đang bỏ qua cơ hội vàng để chặn dịch ngay từ cửa lớp.
Những bệnh truyền nhiễm đáng lo khi học sinh tập trung trở lại
Điểm chung đáng sợ của các dịch bệnh trường học là: chỉ cần một ca chưa được phát hiện, cả lớp – thậm chí cả trường – có thể nhanh chóng bị cuốn vào vòng lây nhiễm. Sốt xuất huyết đang ở đúng mùa mưa, thuận lợi cho muỗi truyền bệnh phát triển và gây ra nhiều ca biến chứng nặng như suy hô hấp, rối loạn đông máu, xuất huyết tiêu hóa, tổn thương gan nặng, rất khó điều trị. Trong tuần 21–28/8, Hà Nội ghi nhận 268 ca sốt xuất huyết, giảm so với tuần trước nhưng vẫn còn 30 ổ dịch hoạt động, cho thấy nguy cơ chưa thể xem nhẹ. Tay chân miệng trẻ em là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus, lây qua đường tiêu hóa và tiếp xúc trực tiếp, có thể bùng phát thành dịch nếu không kiểm soát tốt và thường tăng đúng mùa tựu trường. Cùng lúc, sởi, ho gà và COVID-19 vẫn ghi nhận ca mắc, với hàng trăm trường hợp sởi, hơn 100 ho gà và hơn 1.500 ca COVID-19 từ đầu năm đến nay tại một địa phương lớn. Trong bối cảnh này, coi những bệnh trên là “chuyện bình thường của trẻ nhỏ” là một thái độ nguy hiểm.
Vì sao mùa tựu trường là “điểm nổ” của dịch bệnh trường học?
Không phải ngẫu nhiên mà dịch bệnh trường học có xu hướng bùng nổ quanh thời điểm khai giảng. Khi học sinh đồng loạt trở lại trường, mật độ tập trung trong lớp, hành lang, sân chơi, khu bán trú tăng vọt, khiến một ca bệnh truyền nhiễm có thể lan nhanh từ bạn bên cạnh đến cả phòng học, rồi về từng gia đình. Trẻ mầm non, tiểu học là nhóm nguy cơ cao vì hệ miễn dịch đang hoàn thiện, kỹ năng vệ sinh và phòng bệnh chưa tốt, lại thường xuyên tiếp xúc gần và dùng chung đồ chơi, vật dụng. Bên cạnh dịch bệnh, bữa ăn bán trú cũng tạo thêm “cửa ngõ” cho vấn đề sức khỏe: trẻ có tiền sử dị ứng hải sản, lạc, trứng, sữa có thể đối mặt nguy cơ phản vệ nếu nhà trường không nắm rõ danh sách dị ứng và quy trình xử trí. Tệ hơn, có những trường hợp từ khi khởi phát bệnh đến hơn 7 ngày sau mới được ghi nhận trên hệ thống y tế, làm chậm việc khoanh vùng, xử lý ổ dịch và tăng nguy cơ lây lan cộng đồng. Nói thẳng: nếu nhà trường và phụ huynh không chủ động, mùa tựu trường sẽ thành mùa “truyền bệnh”, chứ không chỉ là mùa học mới.
Chiến lược phòng bệnh: tiêm chủng, vệ sinh và giám sát sức khỏe
Muốn phòng bệnh tựu trường hiệu quả, phải coi đó là kế hoạch chiến lược chứ không phải vài buổi lau dọn trước ngày khai giảng. Trước hết, tiêm chủng năm học mới cần được rà soát nghiêm túc: gia đình phải kiểm tra lịch sử tiêm của trẻ, tìm những mũi còn thiếu (nhất là sởi, ho gà, COVID-19) và đưa trẻ đi tiêm bù theo tư vấn chuyên môn. Với bệnh đã có vaccine như RSV hoặc sốt xuất huyết, người dân nên chủ động tiêm trước khi bệnh gia tăng để cơ thể đủ thời gian tạo miễn dịch bảo vệ. Song song, các cơ sở giáo dục phải đảm bảo đủ nước sạch, xà phòng, nơi rửa tay thuận tiện, hướng dẫn và duy trì thói quen rửa tay cho trẻ, bởi tay chân miệng lây mạnh qua tay bẩn, đồ chơi và bề mặt nhiễm virus. Tổng vệ sinh khuôn viên, lớp học, khơi thông cống rãnh, dọn phế liệu, lật úp vật dụng đọng nước để diệt bọ gậy, muỗi truyền bệnh là việc bắt buộc, không thể làm chiếu lệ. Một mắt xích quan trọng khác là phối hợp gia đình – nhà trường trong giám sát sức khỏe: trẻ sốt, ho, nổi ban, nôn ói, tiêu chảy, nổi bóng nước ở tay chân miệng cần được cho nghỉ học, khám sớm, thay vì “cố đi cho không mất buổi”. Nếu các biện pháp vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường và phát hiện sớm trẻ mắc bệnh không được thực hiện tốt, nguy cơ lây truyền sẽ tăng lên rõ rệt.
Các địa phương đang làm gì – và phụ huynh, nhà trường cần làm gì thêm?
Điều đáng mừng là nhiều địa phương đã coi bảo vệ sức khỏe học sinh ngay từ đầu năm học là nhiệm vụ trọng tâm, chứ không phải công việc phụ. Hà Nội đang tăng giám sát, xử lý ổ dịch sốt xuất huyết, tay chân miệng, sởi, ho gà và COVID-19, tổ chức vệ sinh trường lớp, diệt bọ gậy, diệt muỗi, yêu cầu các đội cơ động trực 24/24 để ứng phó tình huống bất thường. Chiến dịch “đi từng ngõ, gõ từng nhà” nhằm thau rửa, đậy kín dụng cụ chứa nước, dọn phế thải có nguy cơ đọng nước cho thấy cách làm quyết liệt để khống chế ổ dịch hoạt động. Cả nước ghi nhận hơn 4.700 ca tay chân miệng tại một địa bàn lớn và gần 100.000 ca trên toàn quốc, trong khi một thành phố khác ghi nhận 971 ca sốt xuất huyết chỉ trong 10 ngày đầu tháng 8. Những con số này là lời nhắc rằng nếu phụ huynh vẫn phó mặc chuyện dịch bệnh cho ngành y tế, chúng ta đã bỏ lỡ vai trò tuyến đầu ngay trong gia đình và lớp học. Kết luận thẳng thắn: năm học mới chỉ thực sự “an toàn” khi mỗi phụ huynh chủ động rà soát tiêm chủng, dạy con thói quen vệ sinh; mỗi nhà trường coi phòng dịch là việc hằng ngày; và mỗi địa phương tiếp tục giám sát, xử lý ổ dịch trước khi chúng có cơ hội bước qua cổng trường.
