Cải cách kỳ thi tốt nghiệp: từ quản đầu vào sang siết chuẩn đầu ra
Cải cách kỳ thi tốt nghiệp và tuyển sinh đại học mới là quá trình Nhà nước thiết kế lại vai trò của kỳ thi quốc gia, tăng quyền tự chủ cho các trường đại học và xây dựng hệ thống đánh giá giáo dục đa tầng để kết quả phản ánh trung thực, công bằng, đáng tin cậy năng lực người học, đồng thời phòng chống gian lận thi cử hiệu quả trong bối cảnh giáo dục đang chuyển trọng tâm sang chất lượng đầu ra. Điểm quan trọng nhất của cải cách kỳ thi tốt nghiệp hiện nay không phải là “giữ hay bỏ kỳ thi”, mà là xác định rõ kỳ thi tốt nghiệp THPT là công cụ đánh giá và xác nhận chuẩn giáo dục phổ thông quốc gia, chứ không phải chiếc khóa duy nhất mở cửa đại học. Trong tình hình mới, Chính phủ định hướng tách bạch chức năng thi tốt nghiệp với tuyển sinh đại học, đồng thời chuyển trọng tâm quản lý từ kiểm soát quá chặt đầu vào sang kiểm soát chặt chất lượng đầu ra. Đây là thay đổi về tư duy: lấy người học làm chuẩn, không lấy kỳ thi làm chuẩn. Mọi điều chỉnh nếu chỉ làm kỳ thi khó hơn mà không nâng chuẩn đào tạo và kiểm định độc lập, thì người học vẫn phải chạy theo áp lực thi cử mà chất lượng không chắc tốt lên.
Tranh luận “học thật, thi thật” và yêu cầu xây lại hệ thống đánh giá giáo dục
Các vụ gian lận thi cử gần đây đã khiến dư luận nóng lên với câu hỏi có nên tiếp tục duy trì một kỳ thi tốt nghiệp THPT toàn quốc. Nhưng tập trung vào chuyện giữ hay bỏ kỳ thi là nhìn vấn đề ở phần ngọn; câu hỏi cốt lõi phải là đánh giá người học bằng cách nào để kết quả phản ánh trung thực và đáng tin cậy năng lực của họ. Trong tranh luận “học thật, thi thật”, cần phân biệt rõ: “học thật” thuộc về mục tiêu của giáo dục, còn “thi thật” chỉ là một phương thức để kiểm chứng mức độ đạt được mục tiêu ấy. Nói cách khác, chúng ta cần một hệ thống đánh giá giáo dục thật, trong đó kỳ thi chỉ là một thành tố. Một kỳ thi được tổ chức rất nghiêm ngặt có thể chống gian lận thi cử phòng chống tốt, nhưng vẫn đo lường rất hạn chế nếu cấu trúc đề thi chỉ kiểm tra ghi nhớ, ít đánh giá năng lực vận dụng. Ngược lại, học bạ số hóa nghe hiện đại nhưng sẽ vô nghĩa nếu điểm số bị chi phối bởi bệnh thành tích và thiếu chuẩn hóa giữa các trường.
Thi quốc gia vẫn cần, nhưng không thể là “một mình một chợ”
Trong điều kiện hiện nay, Việt Nam vẫn cần một hình thức đánh giá chuẩn hóa ở quy mô quốc gia để tạo ra chuẩn tham chiếu tương đối thống nhất, nhất là khi kết quả liên quan tới công nhận tốt nghiệp và tuyển sinh. Chất lượng giáo dục, điều kiện học tập và cách cho điểm giữa các địa phương, nhà trường còn rất khác nhau; nếu bỏ chuẩn chung, nguy cơ mỗi nơi một kiểu đánh giá sẽ trực tiếp đe dọa công bằng. Tuy vậy, đặt quá nhiều trọng trách vào một kỳ thi duy nhất vừa tăng rủi ro hệ thống, vừa tạo áp lực nặng nề lên học sinh và gia đình. Sau mỗi vụ gian lận, phản ứng tự nhiên là siết chặt phòng thi, tăng giám sát và công nghệ. Nhưng nếu chỉ nghĩ theo hướng đó, chúng ta biến kỳ thi thành “pháo đài” ngày càng kiên cố, trong khi các lớp học vẫn bị bỏ ngỏ trước bệnh thành tích. Một hệ thống đánh giá giáo dục hiện đại phải có nhiều tầng bảo đảm: đánh giá thường xuyên, đánh giá định kỳ, công cụ chuẩn hóa ở quy mô phù hợp, cùng với kiểm định, giám sát và phân tích dữ liệu để phát hiện bất thường.
Mô hình tuyển sinh đại học mới: tự chủ nhưng không được bỏ quên trách nhiệm giải trình
Ở cấp tuyển sinh đại học, thay vì để một kỳ thi tốt nghiệp quyết định tất cả, nhiều ý kiến đề xuất mô hình 3 tầng: tầng 1 là chuẩn hoàn thành giáo dục phổ thông qua kỳ thi tốt nghiệp THPT; tầng 2 là tuyển sinh theo đặc thù từng cơ sở đào tạo với nhiều phương thức; tầng 3 là bảo đảm chất lượng đầu ra và kiểm định độc lập. Các trường có thể chủ động sử dụng kết quả thi tốt nghiệp, kết quả đánh giá năng lực, kết quả học tập THPT, hồ sơ, phỏng vấn, kiểm tra năng khiếu hoặc kết hợp nhiều phương thức để tạo ra tuyển sinh đại học mới phù hợp với mục tiêu đào tạo. Tự chủ tuyển sinh chỉ có ý nghĩa khi đi cùng trách nhiệm giải trình. Nhà nước không nhất thiết quyết định từng tiêu chí tuyển sinh, nhưng phải thiết lập chuẩn chung, kiểm định, giám sát và công khai dữ liệu chất lượng đào tạo để xã hội có cơ sở lựa chọn. Không nên để người học phải chạy theo quá nhiều kỳ thi chỉ vì mỗi trường sử dụng một tiêu chí khác nhau. Khi người học được lựa chọn đúng hơn, nhà trường tự chủ hơn, Nhà nước quản lý bằng chuẩn và dữ liệu, chất lượng giáo dục sẽ được bảo đảm xuyên suốt cả quá trình chứ không chỉ siết ở đầu vào.
Thiết kế lại hệ thống đánh giá để phòng chống gian lận và bảo vệ người học
Sau những vụ gian lận thi cử, điều cần đặt ra không chỉ là cách siết chặt phòng thi, mà là thiết kế lại toàn bộ hệ thống đánh giá giáo dục sao cho các phương thức bổ trợ và kiểm chứng lẫn nhau. Khi các tầng đánh giá có thể kiểm chứng chéo, độ tin cậy của hệ thống tăng lên và gian lận thi cử phòng chống hiệu quả hơn. Điều này cũng đồng nghĩa với việc không thể giản lược cải cách thành công thức “bỏ thi, dùng học bạ”. Nếu điểm số trong học bạ chưa được tạo ra từ một hệ thống tiêu chí thống nhất, chuẩn đầu ra rõ ràng, công cụ kiểm tra phù hợp và cơ chế kiểm định độc lập, chuyển trọng trách từ phòng thi sang lớp học không làm kết quả công bằng hơn. Đối với tốt nghiệp THPT, có thể nghiên cứu lộ trình tăng dần vai trò của kết quả học tập quá trình, nhưng chỉ khi hệ thống đánh giá tại nhà trường đạt điều kiện cần về chuẩn hóa, kiểm định và giám sát. Đối với tuyển sinh đại học, các kỳ thi chuẩn hóa vẫn giữ vai trò quan trọng trong những ngành cạnh tranh cao, song sự tự chủ của trường phải đi cùng minh bạch và trách nhiệm giải trình. Cải cách kỳ thi tốt nghiệp vì thế chỉ là điểm khởi đầu của cuộc cải tổ rộng hơn: xây dựng một hệ thống đánh giá giáo dục đáng tin, bảo vệ người học thay vì bắt họ chạy theo những cuộc thi đẹp điểm mà rỗng chất lượng.
