Điện mặt trời mái nhà: từ giải pháp phụ thành “phao cứu sinh” cho khủng hoảng cung điện
Điện mặt trời mái nhà là mô hình lắp đặt các tấm quang điện trên mái nhà dân cư, công sở, nhà xưởng để tự sản xuất và tự tiêu thụ tại chỗ, bổ sung thêm nguồn điện xanh ngay nơi phát sinh nhu cầu, giảm phụ thuộc vào lưới điện truyền thống và hạn chế nguy cơ thiếu điện cục bộ trong bối cảnh khủng hoảng cung điện gia tăng ở các trung tâm công nghiệp.Điểm then chốt ở Bắc Ninh và Hải Phòng là điện mặt trời mái nhà không còn bị xem như “dự án thử nghiệm” mà đã trở thành giải pháp cấp bách để xử lý sức ép phụ tải. Tại Bắc Ninh, UBND tỉnh thừa nhận khủng hoảng cung điện khi công suất tiêu thụ tăng tới 32% chỉ trong 6 tháng đầu năm so với cùng kỳ, mức tăng được xem là chưa từng có, khiến hệ thống điện truyền thống phải "căng mình" vào giờ cao điểm. Chính trong bối cảnh đó, định hướng Bắc Ninh điện năng lượng dựa trên nguồn phân tán từ mái nhà bắt đầu bộc lộ vai trò chiến lược, buộc chính quyền phải chuyển từ khuyến khích sang siết trách nhiệm.
Bắc Ninh siết trách nhiệm và gắn điện mặt trời mái nhà với quyền lợi doanh nghiệp, lãnh đạo
Thay vì trông chờ nguồn điện từ lưới quốc gia, Bắc Ninh lựa chọn một hướng đi khá quyết liệt: coi tiến độ lắp đặt điện mặt trời mái nhà là tiêu chí đánh giá trách nhiệm và quyền lợi của doanh nghiệp lẫn người đứng đầu. Theo Công văn số 8696/UBND-KTTH do Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phạm Văn Thịnh ký, sản lượng điện tiêu thụ 6 tháng đầu năm đã tăng khoảng 32% so với cùng kỳ. Đà tăng này chủ yếu đến từ khu vực sản xuất công nghiệp, với 39 khu công nghiệp, 96 cụm công nghiệp đang hoạt động và tiếp tục mở rộng. Trong bối cảnh đó, tỉnh yêu cầu các doanh nghiệp sử dụng điện lớn đã được phân bổ chỉ tiêu phải khẩn trương đầu tư, hoàn thành lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà theo công suất được giao. Kết quả triển khai sẽ được xem xét khi tỉnh lập danh sách khách hàng ưu tiên cấp điện năm 2027, đồng thời là căn cứ đánh giá trách nhiệm người đứng đầu cơ quan, địa phương nếu không hoàn thành chỉ tiêu mà không có lý do khách quan, bất khả kháng. Đây là bước chuyển rõ rệt từ cách tiếp cận "khuyến khích" sang quản trị bằng mục tiêu và chế tài cụ thể, buộc từng mắt xích trong hệ thống phải hành động, nếu không muốn đứng ngoài ưu tiên cung cấp điện trong những năm tới.
Điểm đáng chú ý là Bắc Ninh không chỉ nhắm đến khối doanh nghiệp, mà còn coi khu vực công và hộ gia đình là lực lượng phải đi đầu. UBND tỉnh yêu cầu Chủ tịch UBND các xã, phường và giám đốc các cơ sở y tế khẩn trương lắp đặt điện mặt trời mái nhà theo chỉ tiêu đã được phân bổ, đồng thời đưa kết quả thực hiện vào đánh giá trách nhiệm người đứng đầu năm. Song song, tỉnh mở rộng mô hình năng lượng phân tán trong dân cư, coi đây là một phần của chiến lược Bắc Ninh điện năng lượng xanh nhằm giảm áp lực kép từ tiêu thụ điện sinh hoạt và sản xuất. Dù đã dẫn đầu cả nước với gần 400 MW điện mặt trời mái nhà lắp mới từ năm trước, đến nay địa phương mới có 1.574 hệ thống với tổng công suất khoảng 315 MW, thấp hơn nhiều so với quy mô định hướng hơn 800 MW ở 417 doanh nghiệp trọng điểm. Mục tiêu đặt ra là 2.118 MW vào năm 2030 và 3.392 MW vào năm 2035, buộc Bắc Ninh phải coi điện mặt trời mái nhà là "đòn bẩy" chính thức để giữ chân các chuỗi cung ứng toàn cầu và hạn chế rủi ro khủng hoảng cung điện ngay trên "thủ phủ công nghiệp" của mình.
Tác động trực tiếp tới hộ gia đình, nông trại và hệ thống điện: lợi ích không chỉ trên giấy
Điện mặt trời mái nhà chỉ thực sự có sức sống nếu người dùng thấy lợi ích rõ ràng. Tại Bắc Ninh, theo một nghị quyết mới, từ ngày 1/8 hộ gia đình lắp hệ thống điện mặt trời mái nhà được hỗ trợ theo công suất kWp và dung lượng lưu trữ kWh, với tổng mức hỗ trợ lên tới 6 triệu đồng mỗi hộ, giúp giảm đáng kể chi phí đầu tư ban đầu. Trong bối cảnh giá điện bậc thang tăng cao, chính quyền kỳ vọng khoản hỗ trợ này sẽ biến các mái nhà dân cư thành "nhà máy điện mini" ngay trong khu phố. Ở Hải Phòng, hiệu quả đã hiện rõ trong từng trang trại. Một hộ nuôi hơn 5 vạn con gà đã lắp hệ thống điện mặt trời áp mái công suất 80 kW để chủ động nguồn điện cho thông gió, làm mát và kết hợp hệ thống lưu trữ. Kết quả, chi phí sử dụng điện cho chăn nuôi giảm khoảng 25% so với trước khi lắp đặt, đồng thời nhiệt độ bề mặt mái chuồng trại giảm đáng kể trong những ngày nắng nóng. Đây là minh chứng cho thấy khi điện mặt trời mái nhà gắn với nhu cầu thực – từ hộ gia đình, nông trại đến văn phòng doanh nghiệp – thì khái niệm Hải Phòng năng lượng xanh không còn là khẩu hiệu mà trở thành lựa chọn kinh tế hợp lý.
Hải Phòng thúc đẩy điện mặt trời mái nhà để giảm áp lực phụ tải và tiến tới Net Zero
Nếu Bắc Ninh đi đầu ở khía cạnh "siết trách nhiệm", thì Hải Phòng lại nổi bật ở cách nhìn điện mặt trời mái nhà như một trụ cột của chuyển dịch năng lượng xanh. Dự báo nhu cầu sử dụng điện ngày một tăng cao, kéo theo áp lực lớn đối với cung ứng và vận hành hệ thống điện, Công ty Điện lực Hải Phòng đã triển khai nhiều giải pháp thúc đẩy lắp đặt và sử dụng điện mặt trời mái nhà như một giải pháp hữu hiệu để bổ sung nguồn điện và giảm áp lực cho hệ thống của thành phố. Đến nay, đã có 184 khách hàng lắp đặt với tổng công suất trên 4.314 kW và từ nay đến cuối năm, doanh nghiệp này dự kiến hoàn thành thêm cho 1.200 khách hàng, nâng tổng công suất lên 110 MW. Các trụ sở điện lực khu vực đều đã lắp hệ thống áp mái, trong khi nhiều doanh nghiệp dùng nguồn này cho văn phòng và khu điều hành, coi đây là bước đi trong lộ trình sử dụng năng lượng tái tạo, giảm phát thải khí nhà kính và hướng tới mục tiêu Net Zero của thành phố. Lãnh đạo ngành điện địa phương khẳng định phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ vừa giúp khách hàng giảm chi phí, vừa giảm phụ tải hệ thống, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và thực hiện mục tiêu Hải Phòng năng lượng xanh. Đây không chỉ là cách "ứng phó" trước phụ tải tăng, mà là lựa chọn chiến lược để giảm dần phụ thuộc vào nguồn điện truyền thống vốn ngày càng "căng mình" trong khủng hoảng cung điện.
Chiến lược khai thác mái nhà và câu hỏi: ai chịu trách nhiệm nếu khủng hoảng cung điện kéo dài?
Từ góc nhìn rộng hơn, chuyện Bắc Ninh và Hải Phòng tăng tốc điện mặt trời mái nhà cho thấy một mắt xích quan trọng trong bảo đảm an ninh năng lượng: khai thác mái nhà hiệu quả để tạo nguồn điện xanh tại nơi tiêu thụ, tăng dự phòng cho hệ thống. Lãnh đạo ngành điện Hải Phòng nhấn mạnh tiềm năng của điện mặt trời mái nhà tại các khu công nghiệp như VSIP, Tràng Duệ, Nam Đình Vũ, Deep C, Đồ Sơn, các cụm công nghiệp, cơ sở sản xuất, logistics, trung tâm thương mại, siêu thị, kho hàng, tòa nhà văn phòng và khu dân cư, nơi phụ tải lớn vào ban ngày và mái nhà phù hợp. Khai thác hiệu quả hàng triệu mái nhà dân cư, công sở, nhà xưởng sẽ góp phần hình thành một nguồn điện xanh ngay tại nơi tiêu thụ, tăng cường khả năng dự phòng của hệ thống và đóng góp vào mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng theo một nghị quyết của Bộ Chính trị. Vấn đề không còn nằm ở "tiềm năng" mà ở cơ chế buộc các bên phải biến tiềm năng thành công suất thực. Ở Bắc Ninh, Sở Công Thương được giao tổng hợp danh sách các đơn vị chưa triển khai điện mặt trời mái nhà tính đến ngày 31/7, báo cáo Chủ tịch UBND tỉnh và gửi văn bản nhắc nhở trước ngày 25/8. Đây là thông điệp rõ ràng: nếu doanh nghiệp, cơ quan, địa phương không hành động, họ sẽ phải chia sẻ trách nhiệm khi khủng hoảng cung điện bùng nổ. Còn nếu coi mái nhà là tài sản năng lượng, được quản trị bằng chỉ tiêu và trách nhiệm cụ thể, Bắc Ninh điện năng lượng và Hải Phòng năng lượng xanh hoàn toàn có thể trở thành hình mẫu cho các tỉnh khác trong hành trình thoát khủng hoảng cung điện bằng chính những mét vuông mái nhà của mình.
