Bắc Ninh và Hà Tĩnh đua điện mặt trời mái nhà: ai đi đường dài?

Điện mặt trời mái nhà: từ khái niệm đến cuộc đua chính sách giữa hai tỉnh

Điện mặt trời mái nhà là mô hình lắp đặt pin quang điện ngay trên mái nhà hộ gia đình, doanh nghiệp hoặc trụ sở công, cho phép tự sản xuất và tự tiêu thụ điện tại chỗ, giảm phụ thuộc lưới điện quốc gia, đồng thời tăng tỷ lệ sử dụng năng lượng sạch và phân tán trên địa bàn. Trong bối cảnh nhu cầu điện tăng vọt, cuộc đua triển khai điện mặt trời mái nhà giữa Bắc Ninh và Hà Tĩnh cho thấy chuyển dịch rõ ràng: các địa phương không chờ trung ương, mà chủ động dùng chính sách hỗ trợ năng lượng để đạt mục tiêu năng lượng sạch. Bắc Ninh chọn đường đi gắn trách nhiệm chặt chẽ, trong khi Hà Tĩnh đặt khung mục tiêu lớn với dư địa phát triển còn rộng. Câu hỏi là: chiến lược nào sẽ tạo ra thói quen lắp đặt pin mặt trời bền vững trong dân?

Bắc Ninh: quản trị bằng trách nhiệm và hỗ trợ trực tiếp cho hộ gia đình

Điểm mạnh của Bắc Ninh nằm ở cách biến điện mặt trời mái nhà thành một chỉ tiêu quản trị, chứ không phải khẩu hiệu. Sản lượng điện tiêu thụ 6 tháng đầu năm tăng khoảng 32% so với cùng kỳ, chủ yếu từ công nghiệp, tạo áp lực đa dạng hóa nguồn cung phân tán ngay nơi tiêu thụ. Tỉnh buộc các doanh nghiệp sử dụng điện lớn phải khẩn trương hoàn thành lắp đặt hệ thống theo công suất được giao, và coi mức độ tham gia là tiêu chí đánh giá an ninh năng lượng và sử dụng năng lượng xanh. Đặc biệt, tiến độ phát triển điện mặt trời mái nhà được đưa vào đánh giá trách nhiệm người đứng đầu, nếu không hoàn thành nhiệm vụ mà không có lý do khách quan, kết quả sẽ bị xem xét trong đánh giá năm. Đây là lựa chọn mang tính quan điểm: Bắc Ninh chấp nhận “siết” để bảo đảm năng lượng tái tạo nằm trong kế hoạch, không phải lựa chọn tùy ý.

Song song với đó, tỉnh triển khai chính sách hỗ trợ hộ gia đình lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ và hệ thống lưu trữ điện giai đoạn 2026-2030, theo Kế hoạch 298/KH-UBND do Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phạm Văn Thịnh ký, thực hiện Nghị quyết 21/2026/NQ-HĐND. Quy trình được phân công đến tận cấp xã, từ tuyên truyền, hướng dẫn, tiếp nhận, kiểm tra hồ sơ đến phê duyệt, chi trả, quyết toán và giám sát, nhằm bảo đảm công khai, minh bạch và đúng đối tượng hỗ trợ. UBND cấp xã trực tiếp kiểm tra điều kiện và đối chiếu thực tế hệ thống điện mặt trời của hộ, thay vì giao việc cho một cơ quan xa dân. Từ tháng 8/2026, đợt tuyên truyền cao điểm được triển khai, tập trung vào phạm vi, đối tượng, mức và điều kiện hỗ trợ, cũng như an toàn điện, phòng cháy, chịu lực công trình và bảo vệ môi trường, sau đó duy trì thường xuyên đến 2030. Cách làm này thể hiện Bắc Ninh muốn biến mục tiêu năng lượng sạch thành thủ tục hành chính rõ ràng, dễ tiếp cận.

Hà Tĩnh: đặt mục tiêu 50% hộ gia đình nhưng phụ thuộc nhu cầu tự nguyện

Khác với cách “siết trách nhiệm” của Bắc Ninh, Hà Tĩnh chọn chiến lược đặt mục tiêu dài hạn cho điện mặt trời mái nhà và trông đợi vào nhu cầu tự nguyện của người dân. Theo Kế hoạch 563/KH-UBND ngày 13/8/2026, tỉnh hướng tới phát triển điện mặt trời mái nhà giai đoạn 2026-2030, nhằm tăng tỷ lệ sử dụng năng lượng sạch, giảm áp lực lưới điện và hướng đến trung hòa carbon. Mục tiêu đáng chú ý là đến 2030, 50% hộ gia đình đủ điều kiện được lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà theo hướng tự sản xuất, tự tiêu thụ. Tuy nhiên, văn bản cũng khẳng định người dân chỉ đầu tư khi có nhu cầu, phù hợp điều kiện thực tế và khả năng đáp ứng của hệ thống điện. Cách đặt vấn đề này thể hiện Hà Tĩnh coi điện mặt trời mái nhà là lựa chọn kinh tế – kỹ thuật của từng hộ, nhà nước tạo khung mục tiêu và không can thiệp bằng cơ chế trách nhiệm trực tiếp như Bắc Ninh.

Các con số hiện tại cho thấy Hà Tĩnh còn khoảng cách lớn giữa mục tiêu và thực tế, nhưng cũng nghĩa là dư địa phát triển rộng. Đến 30/6/2026, tỉnh có 801 hệ thống điện mặt trời mái nhà với tổng công suất 158,466 MWp, tương đương khoảng 134,696 MW. Trong số này, 158 hệ thống thuộc nhóm đối tượng trong Quy hoạch điện VIII đã vận hành, tổng công suất 105,28 MWp, mới đạt khoảng 28,6% so với chỉ tiêu 313 MW đến năm 2030, còn khoảng 223,512 MW để phát triển thêm. Ở trụ sở công, mới 10/886 địa điểm lắp đặt (1,13%), mục tiêu là 50% trụ sở đủ điều kiện vào 2030. Đối với hộ gia đình, mới có 633 hộ lắp đặt, chiếm 0,14% tổng số hộ sử dụng điện, trong khi kế hoạch phấn đấu mở rộng tới khoảng 226.725 hộ đủ điều kiện. Những con số này là lời nhắc rằng mục tiêu năng lượng sạch tham vọng cần đi kèm cơ chế thúc đẩy mạnh mẽ hơn nếu không muốn dừng ở văn bản.

So sánh hai chiến lược: ép buộc có định hướng hay khuyến khích tự nguyện?

Đặt Bắc Ninh và Hà Tĩnh lên cùng một bàn so sánh cho thấy hai cực khá rõ trong tư duy chính sách hỗ trợ năng lượng. Bắc Ninh dùng công cụ quản trị: gắn tiến độ lắp đặt điện mặt trời mái nhà với trách nhiệm doanh nghiệp, cơ quan, địa phương và người đứng đầu, đồng thời đưa kết quả thực hiện vào tiêu chí xem xét khách hàng ưu tiên cấp điện năm 2027. Đây là chiến lược coi năng lượng tái tạo như hạ tầng bắt buộc phải được triển khai nếu muốn hưởng ưu tiên về an ninh điện. Trong khi đó, Hà Tĩnh đặt ra mục tiêu 50% hộ gia đình đủ điều kiện lắp đặt nhưng nhấn mạnh “người dân chỉ đầu tư khi có nhu cầu” và phù hợp điều kiện thực tế. Cách tiếp cận này tôn trọng quyết định tài chính của hộ dân, song cũng chấp nhận rủi ro tiến độ phụ thuộc tâm lý và khả năng chi trả, khó bảo đảm đúng nhịp tăng phụ tải.

Chiến lược nào thực sự giúp đạt mục tiêu năng lượng sạch đến 2030?

Nhìn từ người dùng, điều quan trọng không phải là khẩu hiệu, mà là việc lắp đặt pin mặt trời có trở thành một lựa chọn rõ ràng, dễ làm và có lợi ích cụ thể. Ở Bắc Ninh, nhờ chính sách hỗ trợ hộ gia đình tự sản xuất, tự tiêu thụ và lắp hệ thống lưu trữ điện giai đoạn 2026-2030, người dân được dẫn đường bằng thủ tục minh bạch, tuyên truyền tập trung trong tháng 8-9/2026 và duy trì sau đó, cùng với việc cấp xã đứng ra tiếp nhận, kiểm tra hồ sơ và điều kiện thực tế. Tỉnh gửi thông điệp: điện mặt trời mái nhà là một quyền lợi có hỗ trợ, nhưng cũng là trách nhiệm chia sẻ gánh nặng lưới điện. Hà Tĩnh lại gửi thông điệp: mục tiêu năng lượng sạch là hướng đi chung, song hộ dân tự quyết định thời điểm đầu tư theo nhu cầu và bối cảnh phụ tải, trong đó các hệ thống đã vận hành đang góp phần bổ sung nguồn điện tại chỗ những giờ cao điểm nắng nóng.

Quan điểm cá nhân là Việt Nam khó đạt mục tiêu năng lượng sạch nếu chỉ trông chờ vào sự tự nguyện của các hộ gia đình, nhất là khi tỷ lệ lắp đặt hiện tại mới 0,14% tổng số hộ ở một tỉnh như Hà Tĩnh. Mô hình của Bắc Ninh – kết hợp hỗ trợ tài chính, thủ tục rõ ràng, truyền thông mạnh và ràng buộc trách nhiệm – có cơ hội cao hơn để tạo ra đột phá trong giai đoạn 2026-2030. Tuy vậy, áp lực trách nhiệm nếu không đi cùng lộ trình kỹ thuật và nguồn vốn hợp lý có thể khiến địa phương và doanh nghiệp đối phó thay vì chủ động. Giải pháp dung hòa là dùng kiểu quản trị bằng mục tiêu của Bắc Ninh làm khung, nhưng bổ sung tinh thần tôn trọng điều kiện thực tế và nhu cầu của người dân như cách Hà Tĩnh nêu. Cuối cùng, chiến lược hiệu quả phải khiến điện mặt trời mái nhà trở thành “chuẩn mới” của hộ gia đình, chứ không phải dự án phong trào ngắn hạn.