Paracetamol “lành tính” hay cái bẫy suy gan cấp?
Ngộ độc paracetamol là tình trạng quá liều thuốc giảm đau, hạ sốt phổ biến này dẫn tới tổn thương gan cấp tính, thường xảy ra khi người dùng tự ý uống thuốc, kết hợp nhiều sản phẩm không rõ thành phần hoặc dùng lặp lại trong vài ngày, khiến lá gan âm thầm bị viêm, có thể tiến triển thành suy gan cấp, hôn mê và tử vong nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời. Vấn đề không nằm ở bản thân paracetamol, mà ở cách chúng ta dùng nó một cách cẩu thả. Sốt nhẹ, đau đầu, đau họng… nhiều người lập tức tự ý uống thuốc, đổi hết loại này đến loại khác khi chưa thấy đỡ, mà không hề nhìn vào thành phần trên vỏ hộp. Cảm giác “thuốc quen, mua đâu cũng có” tạo ra ảo tưởng an toàn, khiến ngộ độc paracetamol trở thành một mối đe dọa y tế thầm lặng. Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, paracetamol được xem là “thuốc lành” nên người dân dễ tự dùng khi đau hoặc sốt, nhưng hàng trăm sản phẩm khác nhau lại cùng chứa hoạt chất này, làm ngộ độc rất dễ xảy ra.
Khi vài viên thuốc cảm biến thành quá liều paracetamol
Điều đáng sợ là quá liều paracetamol thường không ập đến bằng những triệu chứng dữ dội ngay lập tức, mà âm thầm gài bẫy trong 1–2 ngày đầu. Nam bệnh nhân 46 tuổi ở Hà Nội tự uống nhiều viên Taisho Pabron Gold A – mỗi viên chứa 300 mg paracetamol – để trị cảm cúm, sau đó được người nhà cho thêm paracetamol 500 mg mua trong nước vì nghĩ anh vẫn "sốt chưa đủ thuốc". Kết quả là ngộ độc paracetamol liều lặp lại, viêm gan cấp và phải nhập Trung tâm Chống độc điều trị. Đây không phải chuyện hy hữu. Khi các sản phẩm mang tên khác nhau nhưng cùng chứa một hoạt chất, việc tự ý uống thuốc theo kiểu cộng dồn là cách nhanh nhất để đi thẳng tới tổn thương gan. Một số bệnh nhân thậm chí còn được dùng chai paracetamol 1 g trong bệnh viện; nếu không kiểm soát chặt chẽ, ngay cả môi trường y tế cũng có thể vô tình đẩy liều vượt ngưỡng an toàn và gây viêm gan nhiễm độc. Câu hỏi cần đặt ra không phải “uống thêm có sao không?” mà là “mỗi viên mình nuốt vào đang chứa những gì?”.
Thuốc bắc, thảo dược truyền miệng: Lá gan không phân biệt tự nhiên hay hóa dược
Nếu bạn tin rằng chỉ thuốc tây mới gây ngộ độc paracetamol và tổn thương gan, trường hợp ông H.Q.M 61 tuổi ở Hà Nội là lời cảnh tỉnh lạnh người. Bị đau âm ỉ vùng thượng vị, ợ nóng, ông tự mua thuốc bắc không rõ nguồn gốc về uống, tin rằng thảo dược “tự nhiên” sẽ an toàn hơn. Sau khoảng 6 tuần, ông không hết đau mà bắt đầu mệt mỏi, kiệt sức, vàng mắt, vàng da, nước tiểu sẫm màu và phải nhập viện trong tình trạng tổn thương gan cấp nghiêm trọng. Kết quả xét nghiệm cho thấy men gan AST 1.121 U/L, ALT 1.287 U/L – tăng hơn 30 lần giới hạn bình thường. Đây là con số không thể xem nhẹ. Bác sĩ Trần Minh Quân cảnh báo, thuốc đông y không rõ nguồn gốc có thể chứa tạp chất, kim loại nặng hoặc thành phần độc với gan. Quan niệm “thuốc bắc thì hiền, uống lâu cũng không sao” là một niềm tin nguy hiểm. Lá gan không phân biệt hóa dược hay thảo dược; nó chỉ phải gồng mình chuyển hóa mọi thứ bạn tự ý đưa vào, kể cả những sản phẩm truyền miệng, chia gói, không nhãn mác.
Những dấu hiệu gan cầu cứu mà ta hay bỏ qua
Tổn thương gan vì ngộ độc paracetamol hay thuốc bắc không rõ nguồn gốc thường khởi phát bằng những dấu hiệu rất đời thường: mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn. Vấn đề là chúng ta lại đổ lỗi cho “cảm cúm”, “stress” rồi… tiếp tục tự ý uống thuốc để xử lý triệu chứng. Đến khi vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, đau tức vùng hạ sườn phải xuất hiện, nghĩa là lá gan đã lên tiếng cầu cứu khá muộn. Bệnh nhân ngộ độc paracetamol thường trong 1–2 ngày đầu sau quá liều gần như không có biểu hiện đặc biệt; sang ngày thứ ba, viêm gan mới rõ hơn với mệt mỏi, buồn nôn, chán ăn. Từ đó, bệnh có thể tiến triển thành suy gan cấp, hôn mê gan và tử vong. Đáng tiếc, nhiều người chỉ đến bệnh viện khi đã kiệt sức, chóng mặt, ho nhiều đờm đục – như ông 73 tuổi ở Thái Nguyên dùng thuốc giảm đau nghiền sẵn, chia gói, không tên, không thành phần, để rồi phải nhập Trung tâm Chống độc trong tình trạng phải theo dõi tổn thương gan do thuốc.
Bảo vệ lá gan: bắt đầu từ việc đọc nhãn thuốc và dừng thói quen uống theo mách bảo
Nếu paracetamol và thuốc đông y không rõ nguồn gốc có thể đưa bạn tới suy gan cấp, thì thói quen dùng thuốc có ý thức chính là “tường lửa” đầu tiên. Trước khi uống bất kỳ loại thuốc nào, hãy đọc kỹ tên, thành phần và hàm lượng; đặc biệt với thuốc cảm cúm, đau đầu, hạ sốt, kiểm tra xem có trùng paracetamol hay không để tránh vô tình quá liều. Đừng uống thuốc do người khác mách bảo, càng không sử dụng thuốc đã bị chia nhỏ, bóc khỏi bao bì, nghiền thành gói khi không biết rõ tên, hoạt chất, liều lượng. Bác sĩ Trần Minh Quân khuyến cáo người dân không tự ý dùng thảo dược truyền miệng, thuốc đông y không rõ nguồn gốc hoặc tự kết hợp với thuốc tây đang điều trị, đặc biệt ở người có bệnh mạn tính phải dùng thuốc thường xuyên. Nếu trong thời gian dùng thuốc hoặc thảo dược xuất hiện mệt mỏi kéo dài, chán ăn, buồn nôn, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm, hãy ngừng sản phẩm nghi ngờ và đến cơ sở y tế kiểm tra ngay, thay vì uống thêm thuốc để “đè” triệu chứng. Sự chủ động duy nhất bạn nên giữ là chủ động hỏi bác sĩ, không phải chủ động tự kê đơn cho chính mình.
