Cận thị ở trẻ: không còn là chuyện riêng của lứa tuổi học đường
Cận thị ở trẻ là tình trạng mắt không nhìn rõ các vật ở xa do nhãn cầu dài hơn bình thường hoặc hệ quang học của mắt bị sai lệch, thường khởi phát từ giai đoạn mẫu giáo đến tuổi học đường, chịu ảnh hưởng mạnh của môi trường học tập, thói quen sử dụng thiết bị điện tử và mức độ hoạt động ngoài trời mỗi ngày. Tật khúc xạ trẻ em đang bùng nổ ở đô thị, với tỷ lệ trẻ mắc cận thị, loạn thị, viễn thị tăng nhanh và xuất hiện ở nhóm tuổi nhỏ hơn trước. Theo khảo sát tại một bệnh viện chuyên khoa mắt, tỷ lệ tật khúc xạ ở trẻ em đã đạt 51% ở Hà Nội và 75,6% ở một thành phố lớn khác, tương ứng khoảng 3–5 triệu trẻ từ 5–15 tuổi bị ảnh hưởng. Những con số này cho thấy nếu cha mẹ tiếp tục xem nhẹ thói quen làm cận thị thì hậu quả sẽ là cả một thế hệ trẻ phải sống phụ thuộc vào kính.
Màn hình và ánh sáng kém: bộ đôi thói quen làm cận thị tăng vọt
Trong các thói quen làm cận thị ở trẻ, việc dùng điện thoại thông minh, máy tính bảng, máy tính trong thời gian dài, ở khoảng cách gần, là nguyên nhân nổi bật nhất. Đây không còn là chuyện giải trí mà đã thành “công cụ học tập”, khiến thời lượng nhìn màn hình của trẻ mỗi ngày kéo dài liên tục. Cộng thêm việc ngồi học sai tư thế, dí sát mắt vào sách, học trong phòng thiếu ánh sáng hoặc ánh sáng không đạt chuẩn, mắt trẻ phải làm việc quá mức trong điều kiện bất lợi. Một báo cáo gần đây cho thấy gần 23% phòng học không bảo đảm chiếu sáng, nghĩa là hàng triệu trẻ đang học trong môi trường buộc mắt phải căng thẳng để nhìn rõ. Những yếu tố này kết hợp lại tạo thành “cơn bão khúc xạ”, đẩy nhanh tiến triển cận thị và làm tăng tật khúc xạ trẻ em ở đô thị lên mức báo động.
Thiếu trời xanh, thiếu kiểm tra: vì sao tật khúc xạ trẻ em trẻ hóa nhanh
Một lỗi lớn khác của người lớn là để trẻ gắn chặt với không gian trong nhà, gần như không có hoạt động ngoài trời. Trẻ ít tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên, trong khi ánh sáng mặt trời được các bác sĩ xem là “liều thuốc” giúp bảo vệ mắt và làm chậm tiến triển cận thị. Học nhiều, luyện thi, thêm lớp ngoại khóa, nhưng lại thiếu giờ chạy nhảy ngoài sân khiến mắt không có cơ hội thư giãn ở khoảng nhìn xa. Song song đó, rất nhiều trẻ không được khám mắt định kỳ, đeo kính không đúng số hoặc thậm chí chưa được kê kính dù đã giảm thị lực. Nhận thức của phụ huynh và giáo viên về phòng ngừa cận thị và quản lý tật khúc xạ còn thiếu và yếu. Kết quả, cận thị học đường không chỉ tăng về tỷ lệ mà còn trẻ hóa rõ rệt, lan từ nhóm học sinh lớn xuống cả trẻ 5–6 tuổi. Nếu tiếp tục bỏ qua kiểm soát sớm, hệ thống y tế sẽ phải đối mặt với nhiều biến chứng nặng khó điều trị về sau.
Học thông minh, chơi ngoài trời: những quy tắc vàng phòng ngừa cận thị
Để bảo vệ thị lực trẻ, cha mẹ không thể trông chờ vào một chiếc kính “xử lý hết”, mà phải thay đổi đồng bộ thói quen trong gia đình. Các chuyên gia khuyến cáo mỗi học sinh cần xây dựng thói quen học tập khoa học: ngồi đúng tư thế, giữ khoảng cách từ mắt đến sách 30–35cm, bảo đảm ánh sáng đầy đủ và cho mắt nghỉ ngơi hợp lý. Quy tắc 20-20-20 là một công cụ đơn giản nhưng hiệu quả: cứ sau 20 phút nhìn màn hình, trẻ nghỉ ít nhất 20 giây và nhìn vào vật cách khoảng 6m để thư giãn mắt. Thời gian sử dụng thiết bị điện tử phải được giới hạn rõ ràng, ưu tiên dùng khi thật sự cần cho học tập, giảm bớt hoàn toàn các khoảng giải trí bằng màn hình, đặc biệt tránh cho trẻ “ôm điện thoại” trước khi ngủ. Quan trọng không kém, hãy tăng giờ chơi ngoài trời mỗi ngày để ánh sáng tự nhiên hỗ trợ quá trình phòng ngừa cận thị ở trẻ một cách bền vững.
Vai trò của nhà trường và hệ thống y tế: không thể đứng ngoài cuộc
Cha mẹ là tuyến phòng thủ đầu tiên, nhưng không đủ nếu nhà trường và hệ thống y tế không đồng hành. Theo một bác sĩ thuộc cơ quan phòng bệnh, kiểm soát tật khúc xạ trẻ em cần sự phối hợp chặt giữa gia đình, nhà trường và bản thân học sinh, cùng sự vào cuộc của chính quyền, ngành y tế và giáo dục. Ở tầm chính sách, các nghị quyết về bảo vệ sức khỏe đã xác định phải “lấy phòng bệnh làm ưu tiên hàng đầu”, chuyển mạnh từ tư duy chữa bệnh sang chăm sóc liên tục theo vòng đời con người. Chính quyền và ngành y tế – giáo dục được khuyến nghị hoàn thiện chính sách, nâng cao năng lực y tế trường học, triển khai khám, phát hiện, tư vấn điều trị và chuyển tuyến chuyên khoa mắt, cải thiện điều kiện và vệ sinh học đường, truyền thông giáo dục và thay đổi hành vi, đồng thời huy động nguồn lực xã hội để nâng cao chăm sóc thị lực. Nếu các bên cùng hành động, mục tiêu bảo vệ thị lực trẻ sẽ không còn là khẩu hiệu mà trở thành thói quen sống hằng ngày.
