Đột quỵ người trẻ: Không còn là chuyện của tuổi già
Đột quỵ người trẻ là tình trạng dòng máu lên não bị tắc nghẽn hoặc mạch máu não bị vỡ ở người trong độ tuổi lao động, gây thiếu oxy, chết tế bào não đột ngột và để lại di chứng nặng nề về vận động, ngôn ngữ, nhận thức, có thể khiến họ mất khả năng làm việc và chăm sóc gia đình.
Trong ba thập kỷ, tỉ lệ mắc đột quỵ ở nhóm 20–54 tuổi tăng từ khoảng 34 lên 62 ca trên 100.000 người mỗi năm. Con số này không chỉ là một đường biểu diễn đi lên trên biểu đồ, mà là hàng nghìn thanh niên và người trưởng thành trẻ buộc phải dừng sự nghiệp, đảo lộn vai trò trụ cột tài chính trong gia đình. Điều đáng quan ngại hơn, mức tăng này chủ yếu đến từ đột quỵ thiếu máu cục bộ – dạng đột quỵ gắn chặt với các yếu tố nguy cơ tim mạch và lối sống có thể kiểm soát. Nếu vẫn xem đột quỵ là “bệnh của người già”, người trẻ đang tự đặt mình vào vùng rủi ro.
Ba thập kỷ tăng gấp đôi: Những con số biết nói
Nghiên cứu tại một khu vực ở Mỹ đã phân tích 2.076 trường hợp đột quỵ lần đầu ở người 20–54 tuổi trong giai đoạn 1993–1994 đến 2020. Kết luận không thể phớt lờ: tỷ lệ đột quỵ ở nhóm tuổi này gần như tăng gấp đôi, từ 34 lên 62 ca trên 100.000 người-năm, với sự gia tăng chủ yếu đến từ đột quỵ thiếu máu cục bộ – dạng xảy ra khi mạch máu cấp máu cho não bị tắc nghẽn.
Song song, những yếu tố nguy cơ tim mạch trong nhóm người trẻ bị đột quỵ cũng “leo thang”: tăng huyết áp, tiểu đường, rung nhĩ và sử dụng chất gây nghiện đều gia tăng. Đặc biệt, tỉ lệ sử dụng chất tăng từ 4,6% lên 40,2%, chủ yếu là cần sa. Dù mối quan hệ nhân–quả giữa cần sa và đột quỵ chưa được khẳng định, việc này cho thấy bức tranh lối sống rủi ro ngày càng phổ biến. Trái ngược, ở người lớn tuổi, tỷ lệ đột quỵ lại giảm, cho thấy người trẻ đang trở thành “điểm nóng” mới của bệnh lý này.
Thủ phạm ẩn sau lối sống: Các yếu tố nguy cơ tim mạch ở người trẻ
Đằng sau sự “trẻ hóa” đột quỵ là sự cộng dồn của các yếu tố nguy cơ tim mạch mà người trẻ thường xem nhẹ. Ở nhóm 20–54 tuổi bị đột quỵ, tăng huyết áp, tiểu đường, rung nhĩ và sử dụng chất gây nghiện đều gia tăng. Đây không phải các bệnh “của cha mẹ chúng ta” nữa; chúng đang lặng lẽ xuất hiện ở thế hệ làm việc nhiều, ngủ ít, ăn uống thất thường.
Các chuyên gia nhấn mạnh nhiều yếu tố nguy cơ có thể xuất hiện ở mọi độ tuổi: tăng huyết áp, tiểu đường, hút thuốc, béo phì, cholesterol bất thường và ít vận động. Tăng huyết áp đặc biệt được xem là “bạn đồng hành nguy hiểm” của đột quỵ, trong khi người trẻ hiếm khi kiểm tra huyết áp định kỳ. Vấn đề không phải chúng ta thiếu công cụ kiểm soát, mà là thiếu nhận thức. Như một bác sĩ nhận định: nhiều yếu tố nguy cơ hoàn toàn có thể được xác định và điều trị trước khi đột quỵ xảy ra, nhưng khi còn trẻ, chúng ta thường không biết mình đang mang chúng.
Dấu hiệu đột quỵ sớm: Quy tắc BE FAST phải thuộc lòng
Một trong những sai lầm chết người của người trẻ là chần chừ khi xuất hiện dấu hiệu đột quỵ sớm, vì nghĩ “tuổi này làm sao đột quỵ được”. Thực tế, não bắt đầu tổn thương sau từng phút trôi qua, và cơ hội hồi phục phụ thuộc trực tiếp vào tốc độ đưa người bệnh đến bệnh viện. Vì vậy, nhận diện nhanh và hành động ngay quan trọng không kém phòng ngừa đột quỵ lâu dài.
Các bác sĩ khuyến nghị sử dụng quy tắc BE FAST để nhận biết đột quỵ người trẻ cũng như mọi lứa tuổi: B – Balance: đột ngột mất thăng bằng; E – Eyes: thay đổi thị lực, đột ngột không nhìn rõ như bình thường; F – Face: méo hoặc xệ một bên mặt; A – Arm: yếu một cánh tay; S – Speech: khó nói hoặc nói không rõ; T – Time: đây là thời điểm phải gọi cấp cứu ngay lập tức. Những dấu hiệu tưởng như “thoáng qua” này là lời cảnh báo khẩn cấp, không phải chuyện để chờ thêm vài giờ xem có đỡ không.
Phòng ngừa đột quỵ từ lối sống: 8 thói quen người trẻ cần thay đổi
Tin tích cực là đột quỵ người trẻ không phải “án trời định”. Nghiên cứu cho thấy tỉ lệ tử vong trong 30 ngày sau đột quỵ ở người trẻ đã giảm, từ 11,7% xuống 9,4%, nhờ tiến bộ điều trị xuất huyết não. Nhưng sống sót không đồng nghĩa không di chứng: rất nhiều người phải đối mặt với liệt, rối loạn ngôn ngữ, suy giảm trí nhớ, mất khả năng lao động lâu dài. Đó là lý do phòng ngừa đột quỵ phải được xem quan trọng hơn chữa trị muộn.
Các chuyên gia khuyến nghị người trẻ chủ động phòng ngừa đột quỵ bằng cách áp dụng bộ “Life’s Essential 8”: kiểm soát huyết áp; ăn uống lành mạnh; giảm lối sống ít vận động; bỏ thuốc lá; ngủ đủ giấc; kiểm soát cân nặng; quản lý cholesterol; giữ đường huyết ổn định. Nói cách khác, phòng ngừa đột quỵ bắt đầu từ những lựa chọn rất cụ thể mỗi ngày: bớt ngồi lì trước màn hình, tăng vận động, kiểm tra huyết áp và đường máu định kỳ, tỉnh táo với thuốc lá và chất kích thích. Nếu không thay đổi ngay từ bây giờ, đột quỵ sẽ tiếp tục “trẻ hóa” nhanh hơn thế hệ chúng ta kịp thích nghi.
