Đột quỵ người trẻ: từ “bệnh của tuổi già” thành hiểm họa của thế hệ lao động
Đột quỵ người trẻ là tình trạng xuất hiện các biến cố thiếu máu hoặc xuất huyết não ở độ tuổi lao động, thường từ 20 đến dưới 55 tuổi, gây tổn thương não cấp tính và để lại di chứng vận động, nhận thức hoặc tâm thần, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng làm việc, chăm sóc gia đình và tham gia xã hội trong nhiều năm sau biến cố. Đột quỵ từng được coi là bệnh của người cao tuổi, nhưng các dữ liệu mới đang buộc chúng ta phải nhìn lại: tỷ lệ ở nhóm 20-54 đã gần như tăng gấp đôi trong ba thập kỷ, chủ yếu là đột quỵ thiếu máu cục bộ. Khi người trẻ ngã gục trên giường bệnh vì căn bệnh vốn gắn với tuổi già, vấn đề không chỉ là con số thống kê, mà là tương lai kinh tế và nhân lực của cả xã hội.
Con số biết nói: gần gấp đôi trong 30 năm và lời cảnh báo cho bệnh tim mạch tuổi trẻ
Nghiên cứu tại một khu vực ở Mỹ cho thấy tỷ lệ đột quỵ lần đầu ở người 20-54 tuổi tăng từ khoảng 34 lên 62 ca trên 100.000 dân mỗi năm trong vòng gần 30 năm. Con số này không chỉ thể hiện xu hướng tăng, mà là lời khẳng định rằng bệnh tim mạch tuổi trẻ đang trở thành thực tế chứ không còn là ngoại lệ. Đáng chú ý, sự gia tăng chủ yếu đến từ đột quỵ thiếu máu cục bộ – dạng xảy ra khi mạch máu nuôi não bị tắc nghẽn. Cùng lúc, các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, tiểu đường, rung nhĩ và sử dụng chất tăng rõ rệt trong nhóm bệnh nhân trẻ. Một câu nói nên được trích dẫn nguyên văn: “Những người trẻ bị khuyết tật do đột quỵ có thể không còn khả năng làm việc hoặc chăm sóc gia đình”. Nghĩa là mỗi ca đột quỵ người trẻ là một cú đánh trực diện vào nguồn lực lao động của xã hội.
Việt Nam sàng lọc nguy cơ đột quỵ từ 40 tuổi: bước tiến đúng nhưng chưa đủ sớm
Trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm gia tăng, cơ quan quản lý y tế đang hoàn thiện dự thảo hướng dẫn khám sàng lọc cho người dân tại trạm y tế xã, phường, đặc khu theo từng giai đoạn của vòng đời, từ thai nhi, trẻ sơ sinh đến người cao tuổi. Đáng chú ý, riêng người trên 40 tuổi được đề xuất sàng lọc nguy cơ đột quỵ tại tuyến y tế cơ sở. Các hoạt động sàng lọc gồm đánh giá nguy cơ, đo huyết áp, cân nặng, vòng eo, chỉ số BMI, và trong một số trường hợp đo điện tim để phát hiện rung nhĩ – yếu tố nguy cơ quan trọng của bệnh. Đây là một bước tiến đáng giá, phản ánh nhận thức rằng phòng ngừa đột quỵ sớm phải bắt đầu trước khi xuất hiện triệu chứng. Tuy nhiên, khi dữ liệu cho thấy bệnh nhân đột quỵ dưới 45 tuổi chiếm khoảng 10%-15% tại một trung tâm lớn, câu hỏi đặt ra là: có nên chờ đến 40 tuổi mới bắt đầu sàng lọc hay cần dịch dần tuổi sàng lọc xuống thấp hơn trên thực tế?
Người dưới 45 tuổi chiếm tới 15% ca đột quỵ: vì sao chúng ta đang sàng lọc muộn?
Theo một trung tâm đột quỵ tuyến cuối, bệnh nhân dưới 45 tuổi từng chiếm khoảng 10%-15% tổng số ca, trong đó khoảng 85% có tăng huyết áp. Đây là bằng chứng rõ rằng đột quỵ người trẻ không phải hi hữu, và phần lớn gắn với các yếu tố nguy cơ tim mạch có thể phát hiện sớm. Đồng thời, nghiên cứu kể trên ghi nhận tỷ lệ sử dụng chất trong nhóm bệnh nhân trẻ tăng từ 4,6% lên 40,2%, chủ yếu liên quan đến cần sa. Dù chưa thể kết luận mối quan hệ nhân quả, xu hướng này cho thấy lối sống đang tác động mạnh lên sức khỏe mạch máu ở người trẻ. Các chuyên gia cũng cảnh báo người trẻ thường chủ quan, ít kiểm tra huyết áp và các yếu tố nguy cơ tim mạch; thừa cân, béo phì, ít vận động càng làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch tuổi trẻ và đột quỵ. Sàng lọc bắt đầu từ 40 tuổi là hợp lý trên giấy tờ, nhưng trong thực tế, một phần đáng kể bệnh nhân đã phát bệnh trước ngưỡng này.
Phòng ngừa đột quỵ sớm: sàng lọc chỉ là điểm khởi đầu, không phải “lá bùa hộ mệnh”
Điểm tích cực là đột quỵ đã được xếp vào nhóm bệnh không lây nhiễm được ưu tiên phát hiện, sàng lọc sớm tại cộng đồng cùng với tăng huyết áp, đái tháo đường và một số bệnh mạn tính khác. Hoạt động phát hiện sớm diễn ra qua nhiều hình thức như khám sức khỏe định kỳ, khám học sinh, người lao động, người cao tuổi, và các lần khám chữa bệnh thường quy. Việc phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ giúp người dân được tư vấn thay đổi lối sống, kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu hoặc điều trị khi cần, qua đó hạn chế nguy cơ xảy ra biến cố. Nhưng sàng lọc không thay thế cho trách nhiệm cá nhân với sức khỏe tim mạch tuổi trẻ: kiểm soát huyết áp, ăn uống lành mạnh, giảm thời gian ngồi lâu, bỏ thuốc lá, ngủ đủ, duy trì cân nặng hợp lý, kiểm soát cholesterol và đường huyết chính là nền tảng phòng ngừa đột quỵ sớm. Nghiên cứu cũng cho thấy dù khả năng sống sót sau đột quỵ có cải thiện, phòng ngừa vẫn quan trọng nhất vì sống sót không đồng nghĩa không có di chứng. Nếu chờ đến khi sàng lọc ở trạm y tế nhắc chúng ta quan tâm tới mạch máu của mình, thì đối với nhiều người trẻ, có lẽ đã là hơi muộn.
