Từ lời hứa ở thung lũng đến tham vọng lượng tử Gia Lai
Trung tâm ICISE Gia Lai là một tổ hợp khoa học và giáo dục liên ngành được xây dựng tại một thung lũng ven biển miền Trung, với mục tiêu vừa tổ chức hội nghị quốc tế, vừa nuôi dưỡng viện nghiên cứu cơ bản, qua đó biến một địa phương xa trung tâm thành điểm đến của khoa học quốc tế Việt Nam và nền tảng cho tham vọng lượng tử Gia Lai. Đây không phải câu chuyện cơ sở vật chất đơn thuần, mà là một lựa chọn chiến lược: đưa khoa học đỉnh cao về một vùng đất tưởng như ngoại biên. Hành trình ấy bắt đầu từ cuộc gặp giữa GS Trần Thanh Vân và lãnh đạo tỉnh, đi kèm một lời hứa sẽ đồng hành để kiến tạo hạ tầng tri thức dài hạn cho địa phương. Việc chọn nơi còn ít lợi thế sẵn có cho thấy khát vọng định hình bản đồ khoa học bằng niềm tin và cơ chế, chứ không chỉ bằng tài nguyên.
ICISE: Một thập kỷ xây bản đồ khoa học quốc tế từ số 0
Nếu chỉ nhìn địa lý, ít ai nghĩ một thung lũng ở Gia Lai có thể trở thành điểm hẹn khoa học quốc tế Việt Nam. Thế nhưng, từ khi khởi công năm 2011 và đi vào hoạt động năm 2013, Trung tâm ICISE Gia Lai đã tổ chức gần 250 sự kiện khoa học quốc tế, thu hút hơn 20.000 chuyên gia, nhà khoa học từ 62 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có 19 chủ nhân Giải Nobel. Con số ấy không chỉ là thành tích hội nghị; nó chứng minh một điều quan trọng: cơ chế khoa học phù hợp có thể kéo trí tuệ toàn cầu về một nơi gần như trắng hạ tầng. Tinh thần “Maison des Rencontres” – ngôi nhà của những cuộc gặp gỡ – biến ICISE thành biểu tượng ngoại giao khoa học, nơi các nhà khoa học đầu ngành và sinh viên Việt Nam gặp nhau để hình thành mạng lưới, dự án và chuẩn mực nghiên cứu mới.
IFIRSE và thế hệ nhà khoa học trẻ: Hạ tầng nhân lực cho tham vọng lượng tử
Cơ sở vật chất là điều kiện cần, nhưng cái quyết định tương lai lượng tử Gia Lai nằm ở IFIRSE và những nhóm nghiên cứu trẻ gắn với Trung tâm ICISE Gia Lai. Viện Nghiên cứu Khoa học và Giáo dục liên ngành (IFIRSE) ra đời năm 2016, là mô hình viện nghiên cứu khoa học cơ bản tư nhân vận hành theo chuẩn mực quốc tế, hướng tới trở thành viện nghiên cứu trọng điểm quốc gia về vật lý. Đây là lời đáp cho trăn trở của GS Trần Thanh Vân và cộng sự: nhiều nhà khoa học trẻ Việt Nam ở nước ngoài muốn về nhưng thiếu môi trường nghiên cứu. Việc các nhà khoa học như TS Cao Văn Sơn (Vật lý Neutrino), TS Nguyễn Xuân Dũng (Vật lý Lượng tử), TS Nguyễn Nhật Minh (Vật lý Thiên văn – Vũ trụ học) chọn trở về và gắn bó với ICISE cho thấy địa phương đã sở hữu tài sản hiếm: nguồn nhân lực khoa học cơ bản chất lượng cao. Nếu không có tầng nhân lực này, mọi khẩu hiệu về lượng tử Gia Lai chỉ dừng ở mức truyền thông.
Cơ chế khoa học: Điều kiện sống còn để thung lũng khoa học bền vững
Một trung tâm có uy tín học thuật vẫn có thể bị bó chặt nếu cơ chế khoa học không tương thích với chuẩn quốc tế. Đó là lý do ngày 3/9, Đoàn công tác liên ngành của Chính phủ do Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương dẫn đầu đã làm việc với Trung tâm ICISE để rà soát toàn diện cơ chế vận hành, tháo gỡ các điểm nghẽn pháp lý và tài chính. Trọng tâm thảo luận là quản lý, sử dụng nguồn viện trợ không hoàn lại, chính sách tài chính cho phòng thí nghiệm, phương án đầu tư phòng thí nghiệm dùng chung và đề xuất đưa IFIRSE trở thành viện nghiên cứu cơ bản quốc tế trọng điểm về vật lý. Việc một trung tâm tư nhân phải mất nhiều năm “xin cơ chế” đặt lại câu hỏi: chúng ta có thực sự coi khoa học quốc tế là ưu tiên chiến lược? Buổi làm việc này vì thế không chỉ là xử lý thủ tục, mà là thử thách cho năng lực cải cách cơ chế khoa học của Việt Nam.
Năm Lượng tử Gia Lai và bước chuyển từ hội nghị sang chính sách
Điều thú vị là thung lũng hội nghị của ICISE đang dần chuyển thành nền tảng chính sách. Từ nền tảng của ICISE, Gia Lai đã tham gia cuộc đua công nghệ lượng tử với vai trò tiên phong, trở thành địa phương đầu tiên triển khai chương trình cấp tỉnh về công nghệ lượng tử. Ngày 12/6/2026, UBND tỉnh ban hành Kế hoạch 240/KH-UBND, chính thức phát động Năm Lượng tử Gia Lai, gắn công nghệ lượng tử với các thế mạnh nông nghiệp, quản lý tài nguyên, năng lượng, logistics và bảo mật dữ liệu. Song song với phát triển nguồn nhân lực, tỉnh cam kết đầu tư hạ tầng nghiên cứu mở, tiếp tục đồng hành cùng ICISE và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam để đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Thành công của buổi làm việc liên ngành được kỳ vọng sẽ tạo bước ngoặt, đưa ICISE thành bệ phóng kết nối tri thức đỉnh cao và truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ. Nếu Gia Lai giữ được nhịp cải cách cơ chế, cụm từ “lượng tử Gia Lai” sẽ không còn là khẩu hiệu mà trở thành một trường hợp điển hình về cách một địa phương xây tham vọng công nghệ từ thung lũng khoa học.
