Từ một lời hứa đến chiến lược hạ tầng khoa học lượng tử
Trung tâm ICISE Gia Lai là một trung tâm khoa học quốc tế tập trung vào khoa học cơ bản, nơi tổ chức hội nghị, đào tạo và nghiên cứu liên ngành, đồng thời nuôi dưỡng các nhóm nghiên cứu vật lý lượng tử, neutrino và vũ trụ học trong một cơ sở hạ tầng khoa học Việt Nam được thiết kế theo chuẩn quốc tế, hướng tới kết nối sâu rộng với mạng lưới hợp tác khoa học quốc tế. ICISE không sinh ra từ lợi thế tự nhiên mà từ một lời hứa giữa GS. Trần Thanh Vân và lãnh đạo địa phương, trong đó sự kiên trì và tâm huyết khoa học được đặt lên hàng đầu. Việc lựa chọn Quy Nhơn (nay thuộc Gia Lai) cho thấy một lựa chọn mang tính chính trị khoa học: đặt một trung tâm nghiên cứu cơ bản ở ngoài các đô thị lớn để thử nghiệm một mô hình hạ tầng mới. Hơn một thập kỷ sau, ICISE đã tổ chức gần 250 sự kiện khoa học, thu hút hơn 20.000 nhà khoa học từ 62 quốc gia, trong đó có 19 chủ nhân Nobel. Đây không chỉ là những con số ấn tượng, mà là bằng chứng cho thấy Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra một “điểm hẹn” khoa học toàn cầu nếu dám đầu tư nghiêm túc vào cơ sở hạ tầng khoa học.
ICISE như một bản thử nghiệm hạ tầng khoa học quốc gia
Nhìn vào ICISE, có thể thấy một bản thử nghiệm sống động của cơ sở hạ tầng khoa học Việt Nam: hội nghị quốc tế quy mô lớn, trung tâm nghiên cứu cơ bản tư nhân, và các phòng thí nghiệm đang được bàn thảo để đầu tư dùng chung. IFIRSE – viện nghiên cứu trực thuộc ICISE – được xây dựng với mục tiêu trở thành viện trọng điểm về vật lý, vận hành theo chuẩn quốc tế và mở ra lối về cho các nhà khoa học trẻ đang làm việc ở nước ngoài. Chính lựa chọn đầu tư vào nghiên cứu cơ bản, vốn bị xem là “ít thấy tác động ngay”, mới là bước đi chiến lược nếu Việt Nam muốn tham gia cuộc đua nghiên cứu lượng tử. Nhóm Vật lý Neutrino, Nhóm Vật lý Lượng tử, Vật lý Thiên văn – Vũ trụ học, Vật lý Sinh học… tại ICISE là những hạt nhân nhân lực chất lượng cao mà ít địa phương nào có được. Bỏ qua nỗi ám ảnh “phải thấy sản phẩm ngay”, Gia Lai đang dùng ICISE như một trụ cột để xây dựng năng lực khoa học nền tảng.
Khi chính sách trung ương bắt đầu coi hạ tầng khoa học là ưu tiên
Không có hạ tầng khoa học quốc tế nào có thể vận hành lâu dài nếu vẫn bị trói trong cơ chế tài chính và viện trợ lỗi thời. Chính phủ đã bắt đầu đối diện thực tế này. Ngày 3/9, Đoàn công tác liên ngành do Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương dẫn đầu đã làm việc trực tiếp với ICISE để bàn về các kiến nghị của GS. Trần Thanh Vân nhằm tháo gỡ điểm nghẽn cơ chế. Cuộc làm việc được mô tả là rà soát toàn diện các cơ chế vận hành, tập trung vào vướng mắc pháp lý và tài chính, từ quản lý viện trợ không hoàn lại đến cơ chế lãi suất tiền gửi. Điểm đáng chú ý là việc xem xét đầu tư hệ thống phòng thí nghiệm dùng chung hiện đại tại ICISE và xây dựng chính sách đặc thù hỗ trợ tài chính cho các phòng thí nghiệm, viện nghiên cứu thuộc trung tâm. Nếu những đề xuất này được thông qua, ICISE sẽ không chỉ là một điểm sáng lẻ loi, mà trở thành mô hình tham chiếu cho cách Việt Nam chỉnh sửa hệ quy chiếu chính sách để phù hợp với chuẩn vận hành của khoa học quốc tế.
Gia Lai và tham vọng trở thành điểm hẹn lượng tử
Từ ICISE, Gia Lai đang thử một bước nhảy lớn: đặt cược vào nghiên cứu lượng tử như một trụ cột phát triển. Tỉnh đã chính thức phát động "Năm Lượng tử Gia Lai 2026" bằng Kế hoạch 240/KH-UBND, trở thành địa phương đầu tiên triển khai chương trình cấp tỉnh về công nghệ lượng tử, cụ thể hóa ưu tiên phát triển các công nghệ chiến lược như bán dẫn, AI, lượng tử, an ninh mạng. Không phải ngẫu nhiên, bởi Gia Lai đang sở hữu lợi thế mà ít địa phương có: một trung tâm ICISE Gia Lai đã chứng minh khả năng quy tụ nhà khoa học hàng đầu thế giới, cùng đội ngũ nghiên cứu cơ bản mạnh. Khi các nhà vật lý tầm cỡ như GS. Brad Marston hay các chủ nhân giải Dirac, Nobel liên tục quay lại ICISE dự các trường học nâng cao về vật liệu tô-pô lượng tử, đó là tín hiệu cho thấy nơi đây đang được nhìn nhận như một điểm hẹn tiềm năng trong vật lý cơ bản và nghiên cứu lượng tử. Vấn đề không còn là “có làm được không”, mà là Gia Lai và Việt Nam có dám bảo vệ ưu tiên này bằng đầu tư dài hạn.
Ngoại giao khoa học và những kiến nghị cho sức bền nghiên cứu
ICISE không chỉ là nơi tổ chức hội nghị học thuật, mà đang trở thành không gian ngoại giao khoa học – nơi các nhà khoa học, chính trị gia, và tổ chức quốc tế gặp nhau để bàn về khoa học vì hòa bình, biến đổi khí hậu hay phát triển bền vững. Điều này đặt ra yêu cầu mới: trung tâm phải có sức bền hoạt động, không phụ thuộc vào các “đợt vận động” ngắn hạn. GS. Trần Thanh Vân và lãnh đạo ICISE đã trình bày báo cáo chi tiết và đề xuất nhóm giải pháp trọng tâm để tháo gỡ rào cản hiện hữu, từ quản lý viện trợ không hoàn lại đến mô hình tài chính cho các viện nghiên cứu. Sau buổi làm việc, đoàn công tác liên ngành đã giải đáp những nội dung thuộc thẩm quyền, đồng thời ghi nhận các kiến nghị vượt thẩm quyền để báo cáo Chính phủ xem xét trong thời gian tới. Thành công của quá trình tháo gỡ cơ chế được kỳ vọng sẽ giúp Gia Lai từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm khoa học – giáo dục liên ngành của khu vực, còn ICISE trở thành bệ phóng kết nối tri thức đỉnh cao và truyền cảm hứng cho thế hệ nghiên cứu trẻ. Nếu Việt Nam muốn không bị bỏ lại trong cuộc đua lượng tử, việc lắng nghe và hành động theo những kiến nghị này không nên bị coi là “ưu đãi đặc biệt”, mà phải là một phần trong chiến lược quốc gia về hạ tầng khoa học.
