Đà Phước và bước ngoặt trong xử lý chất thải TP.HCM
Kế hoạch chuyển đổi Khu xử lý chất thải rắn tích hợp Đa Phước thành tổ hợp xử lý, tái chế, thu hồi tài nguyên và sản xuất năng lượng quy mô lớn hơn là bước đi định hình lại cách TP.HCM đối diện khủng hoảng rác thải, khi hơn một nửa lượng chất thải sinh hoạt của thành phố đang được xử lý tại đây, với mục tiêu giảm phụ thuộc vào chôn lấp và tăng năng lực thu hồi tài nguyên từ rác đô thị. Điểm mấu chốt không nằm ở việc thêm một nhà máy mới, mà ở cách một nhà đầu tư Mỹ gốc Việt dám đặt cược vào mô hình quản lý rác bền vững ngay tại nơi đang căng mình với 10.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày. Vietnam Waste Solutions (VWS), thuộc sở hữu của California Waste Solutions (CWS), đang xúc tiến kế hoạch chuyển đổi Đa Phước, tích hợp xử lý chất thải, tái chế, thu hồi tài nguyên và sản xuất năng lượng. Đây không còn là câu chuyện “giải toả” bãi rác, mà là thử thách: TP.HCM có sẵn sàng chuyển từ tư duy chôn lấp sang coi rác là dòng tài nguyên cần quản lý chủ động.
Nhà máy điện rác 50–60 MW: Cú hích công nghệ xử lý rác
Trọng tâm của kế hoạch là nhà máy điện rác công suất 50–60 MW, xử lý phần chất thải đô thị còn lại sau khi đã thu hồi vật liệu tái chế, qua đó giảm lượng chất thải tồn dư phải đưa vào bãi chôn lấp. Đây là bước nâng cấp rõ ràng so với mô hình chỉ thu khí từ bãi chôn lấp để phát điện như Đa Phước đã làm trong nhiều năm qua. Theo mô tả, hệ thống thu hồi khí bãi chôn lấp hiện tại sẽ hoạt động độc lập với nhà máy điện rác mới: một bên khai thác khí sinh ra sau chôn lấp, bên kia thu hồi năng lượng trực tiếp từ dòng rác trước khi chôn. "Nhà máy điện rác 50–60 MW sẽ bổ sung thêm một lớp thu hồi năng lượng và có thể giảm sự phụ thuộc vào hình thức chôn lấp đối với phần chất thải còn lại". Vấn đề đặt ra là liệu TP.HCM có đủ năng lực giám sát công nghệ xử lý rác hiện đại, từ dây chuyền phân loại của Bollegraaf đến hệ thống ủ phân hữu cơ Komptech, để đảm bảo điện rác thực sự sạch chứ không trở thành một nguồn ô nhiễm mới.
Mô hình quản lý rác bền vững: Từ tầm nhìn đến thực thi
VWS tuyên bố mô hình Đa Phước hướng tới phân loại dòng chất thải theo khả năng tái sử dụng: thu hồi vật liệu tái chế, xử lý chất hữu cơ, thu hồi khí và năng lượng khi khả thi, và chỉ chôn lấp hợp vệ sinh phần không thể xử lý thêm. Về lý thuyết, đó là xương sống của quản lý rác bền vững: giảm rác chôn lấp, tăng khả năng thu hồi tài nguyên. Đà Phước đã có sẵn các cơ sở phân loại và thu hồi vật liệu, cùng hệ thống ủ phân hữu cơ và xử lý nước rỉ rác bằng công nghệ sinh học, lọc màng và thẩm thấu ngược. Nước sau xử lý còn được tái sử dụng cho vận hành nội bộ. Nếu nhà máy điện rác được triển khai như dự kiến, mô hình sẽ có thêm một tầng thu hồi năng lượng, khép lại vòng xử lý rác theo hướng đa tầng. Nhưng khoảng cách giữa tầm nhìn và thực thi nằm ở hai điểm: kỷ luật phân loại rác từ nguồn của người dân, và khả năng quản trị dài hạn để tránh biến nhà máy điện rác thành nơi “đốt cho hết”, bỏ qua tiêu chí thu hồi tài nguyên.
Khoản đầu tư Mỹ – Việt Nam và bài toán chủ quyền môi trường
Câu chuyện Đà Phước không thể tách khỏi bối cảnh đầu tư Mỹ Việt Nam trong lĩnh vực môi trường. CWS, doanh nghiệp môi trường tại California do doanh nhân Việt kiều David Dương thành lập năm 1992, đã mở rộng hoạt động sang Việt Nam thông qua VWS, trở thành một trong những nhà đầu tư nước ngoài sớm đặt chân vào dịch vụ xử lý rác tại TP.HCM. Trong giai đoạn quan hệ hai bên được bình thường hóa, thành phố tìm kiếm một cơ sở xử lý chất thải theo tiêu chuẩn môi trường Mỹ và đã hợp tác để phát triển dự án. Ngày nay, CWS khẳng định dự án nhà máy điện rác phù hợp với mục tiêu phát triển năng lượng tái tạo và hỗ trợ tham vọng phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Một mặt, đây là cơ hội tiếp cận công nghệ xử lý rác tiên tiến, từ dây chuyền phân loại châu Âu đến giải pháp xử lý nước rỉ rác của Đức. Mặt khác, TP.HCM cần đặt câu hỏi về chủ quyền môi trường: ai sẽ nắm quyết định lâu dài về công nghệ, tiêu chuẩn vận hành và chia sẻ rủi ro khi dự án phụ thuộc sâu vào doanh nghiệp ngoại và các nhà thầu quốc tế.
Từ khủng hoảng rác thải đến chiến lược đô thị bền vững
Với khoảng 10.000 tấn rác sinh hoạt phát sinh mỗi ngày và hơn một nửa đang được xử lý tại Đà Phước, TP.HCM đang ở lằn ranh giữa duy trì “vòng xoáy rác” và chuyển sang mô hình đô thị bền vững. Kế hoạch nâng cấp Đa Phước cùng nhà máy điện rác mới đang trong quá trình thẩm định và xin cấp phép, các thông số đầu tư, công nghệ và tiến độ triển khai còn có thể điều chỉnh. Chính vì vậy, đây là thời điểm thành phố phải chủ động đặt ra chuẩn mực: rác phải được coi là tài nguyên, không chỉ là thứ cần “giấu” xuống đất hay đưa hết vào lò. Chiến lược xử lý chất thải TP.HCM phải gắn với phân loại tại nguồn, minh bạch dữ liệu phát thải, và cơ chế giám sát cộng đồng với các nhà máy điện rác. Đầu tư nước ngoài và công nghệ xử lý rác hiện đại là cần thiết, nhưng chúng chỉ có ý nghĩa khi trung tâm của quyết sách là sức khỏe môi trường đô thị và quyền được sống trong không khí sạch của người dân.
