Ống kính số và bước ngoặt trong nhiếp ảnh di sản văn hóa
Nhiếp ảnh di sản văn hóa là việc sử dụng hình ảnh, từ nhiếp ảnh đến nghệ thuật thị giác, để ghi lại, diễn giải và truyền tải ký ức, phong tục, cảnh quan gắn với bản sắc cộng đồng, qua đó biến ống kính thành công cụ kể chuyện, giáo dục và bảo tồn trong đời sống hiện đại. Tại miền núi Thanh Bồng, đồng bào Co lần đầu tự tay kể chuyện quê hương bằng ống kính số, thay vì phụ thuộc vào đoàn làm phim hay nhà báo từ nơi khác. Cách họ ghi hình người lên rẫy, tiếng cồng chiêng, điệu múa và món ăn thường ngày không chỉ là tham gia một cuộc thi; đó là tuyên bố về quyền tự kể chuyện qua ống kính, về việc ai được định nghĩa di sản của mình. Khi người dân trở thành “đại sứ” hình ảnh, bảo tồn văn hóa cộng đồng diễn ra từ gốc rễ, không phải từ trên xuống.
Đồng bào Co: từ clip 7 phút đến không gian số của ký ức
Cuộc thi “Thanh Bồng qua ống kính số” là một thí nghiệm xã hội quan trọng: cả 7 thôn của xã đều tham gia với những clip dài khoảng 7–9 phút, do chính người dân lên ý tưởng, quay và dựng phim. Ở nơi hơn 90% dân số là người Co, mỗi khung hình trở thành lát cắt của kho tàng văn hóa bản địa: cồng chiêng, làn điệu xà ru, điệu múa, món ăn và nhịp sống giữa đại ngàn. Việc nhấn vào hình ảnh rừng quế rộng hơn 1.300ha không chỉ là quảng bá cây trồng, mà là khẳng định cả một sinh kế, ký ức lao động và mối quan hệ với đất rừng được trao truyền qua nhiều thế hệ. Khi Hồ Thị Hứa nói muốn “góp phần gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống” thông qua những thước phim, bà đang diễn đạt đúng vai trò của kể chuyện qua ống kính: bảo tồn bằng ngôn ngữ mà thế hệ trẻ hiểu và gắn bó.
Nghệ sĩ thị giác: nối di sản và phố thị bằng chất liệu lai ghép
Trong khi Thanh Bồng đưa đại ngàn lên không gian số, ở đô thị, các nghệ sĩ thị giác Việt Nam đang xử lý một bài toán khác: làm sao để ký ức và phố xá cùng hiện diện trong một khung hình. Nguyễn Thế Sơn là ví dụ tiêu biểu, hơn một thập kỷ theo đuổi nhiếp ảnh nghệ thuật mang tính xã hội, sử dụng từ tranh lụa, sơn mài truyền thống đến nhiếp ảnh, điêu khắc, sắp đặt và video art để phản ánh đời sống đô thị. Sự ra đời của thể loại Nhiếp ảnh phù điêu – một ngôn ngữ thị giác riêng biệt ghi lại sự biến chuyển của cảnh quan đô thị và thân phận con người – cho thấy di sản không bị đóng khung trong bảo tàng. Nó bước ra tường phố Phùng Hưng, con đường nghệ thuật cộng đồng Phúc Tân, cầu vượt bộ hành Trần Nhật Duật, biến kết cấu bê tông thành bề mặt ký ức. Theo triết lý của Sơn, nghệ thuật thị giác Việt Nam không chỉ tái hiện lịch sử mà “làm sống dậy tinh thần của thời đại”, để quá khứ hòa quyện hiện tại và gợi mở tương lai.
Giảng đường mở: khi bài học mỹ thuật bắt đầu từ di sản
Nếu cộng đồng Co dùng ống kính số để làm sống lại văn hóa làng, thì trên giảng đường, những nhà giáo đổi mới đang dùng nhiếp ảnh để làm sống lại di sản trong tâm trí người học. Tại Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Nguyễn Thế Sơn kiên định biến không gian di sản và đời sống thực địa thành giảng đường mở, buộc sinh viên bước ra khỏi lớp, đối thoại với cảnh quan và cộng đồng. Danh hiệu “Nhà giáo đổi mới giảng dạy ĐHQGHN năm 2025” được trao ngày 25/8/2026 chính là sự ghi nhận cho cách ông đưa văn hóa bản địa, hơi thở phố thị và thực hành xã hội vào chương trình chính quy. Việc tích hợp kỹ thuật chụp ảnh analog thủ công từ Biennale Photo Hanoi vào học phần “Thực hành các kỹ thuật nhiếp ảnh analog” không phải chuyện hoài cổ; đó là cách bắt người học làm chủ quy trình hình ảnh từ buồng tối đến trưng bày, hiểu vì sao mỗi tấm ảnh di sản là một quyết định kỹ thuật lẫn đạo đức. Khi sinh viên được cọ xát tại các sự kiện lớn, họ nhận ra năng lực của mình có thể đi xa đến thế nào trong vai trò người kể chuyện bằng hình ảnh.
Từ làng đến phố: ống kính như cầu nối thế hệ và cộng đồng
Điểm chung giữa clips mộc mạc của đồng bào Co và các dự án nghệ thuật thị giác phức hợp ở đô thị là niềm tin vào sức mạnh kể chuyện qua ống kính. Ở Thanh Bồng, cuộc thi đã giúp người dân kết nối tình yêu quê hương với công nghệ hiện đại, tự tay ghi lại những điều gần gũi nhất và chia sẻ với bạn bè gần xa. Ở Hà Nội, các triển lãm tương tác như “Cảm thức Đông Dương” biến tòa nhà 19 Lê Thánh Tông thành không gian đối thoại giữa kiến trúc trăm tuổi và khán giả, thu hút hàng vạn lượt người thưởng lãm nghệ thuật thị giác. Khi nhiếp ảnh di sản văn hóa gắn với lớp học, phố xá và đời sống thường ngày, nó trở thành công cụ bảo tồn văn hóa cộng đồng hiệu quả hơn bất kỳ khẩu hiệu nào: hình ảnh giúp ký ức hiện diện trên màn hình điện thoại của người trẻ, đồng thời nhắc người lớn tuổi rằng câu chuyện của họ được lắng nghe và lưu giữ. Tương lai của bảo tồn không nằm ở kho lưu trữ kín, mà ở việc càng nhiều cộng đồng, nghệ sĩ và nhà giáo dám cầm máy lên, nhìn lại nơi mình sống và kể ra những gì họ trân trọng.
