Cuộc đua đã chuyển từ thương mại sang quyền kiểm soát chuỗi cung ứng
Cạnh tranh kinh tế Mỹ Trung là cuộc giành ảnh hưởng giữa hai nền kinh tế lớn thông qua thương mại, công nghệ và khả năng kiểm soát những mắt xích thiết yếu của chuỗi cung ứng toàn cầu. Vì vậy, đánh giá bên nào dẫn trước không thể chỉ dựa vào quy mô thị trường hay một vài lần nhượng bộ.
Những diễn biến năm 2025 khiến nhận định Trung Quốc đang có lợi thế trở nên thuyết phục hơn: Bắc Kinh biết cách biến vị trí trong các chuỗi cung ứng tập trung thành sức ép đàm phán. Tháng 4/2025, sau khi Mỹ áp thuế cao lên hàng hóa Trung Quốc, Bắc Kinh hạn chế xuất khẩu đất hiếm và khiến chính quyền Tổng thống Donald Trump phải nhượng bộ. Đây là đòn bẩy có sức nặng vì đất hiếm là đầu vào quan trọng, dù giá trị xuất sang Mỹ không lớn.
Trung Quốc cũng tạm ngừng nhập khẩu đậu tương Mỹ từ tháng 6 đến tháng 8/2025, nhắm vào một ngành xuất khẩu nhạy cảm về kinh tế lẫn chính trị. Những động thái này cho thấy Bắc Kinh có thể gây sức ép đáng kể, nhưng chưa chứng minh được rằng cán cân dài hạn đã nghiêng hẳn về phía Trung Quốc.
Đất hiếm tạo đòn bẩy, nhưng không bảo đảm ưu thế lâu dài
Trung Quốc nắm khoảng 70% sản lượng khai thác đất hiếm và 90% năng lực chế biến toàn cầu; sự gián đoạn nguồn cung có thể tác động đến động cơ xe điện, thiết bị y tế và máy bay chiến đấu F-35. Đây là điểm mạnh thực chất, không phải lợi thế chỉ tồn tại trên giấy. Bắc Kinh đã tích lũy kinh nghiệm chế biến qua ba thập niên, còn Mỹ không thể dựng chuỗi cung ứng thay thế trong thời gian ngắn.
Tuy vậy, điểm nghẽn không đồng nghĩa với quyền lực không giới hạn. Mỹ đã bắt đầu đầu tư để giảm phụ thuộc, dù thủ tục cấp phép và yêu cầu môi trường có thể làm quá trình này phức tạp. Trung Quốc cũng phải cân nhắc cái giá của việc hạn chế xuất khẩu: nhà sản xuất pin có thể mất thị phần vào tay đối thủ Nhật Bản và Hàn Quốc, còn các biện pháp với đầu vào dược phẩm có thể gây gián đoạn ngoài biên giới Trung Quốc.
Vì thế, kinh tế Mỹ Trung Quốc không thể được đánh giá bằng một nguyên liệu đơn lẻ. Lợi thế của Bắc Kinh nằm ở độ tập trung và khả năng gây sức ép nhanh; điểm yếu là đòn bẩy ấy có thể suy giảm khi đối thủ đa dạng hóa nguồn cung, đồng thời gây thiệt hại cho chính doanh nghiệp Trung Quốc.
Mỹ có lợi thế công nghệ và mạng lưới đồng minh
Trung Quốc dẫn trước ở một số mắt xích sản xuất, nhưng Mỹ vẫn sở hữu ưu thế khó thay thế trong các công nghệ then chốt. Năm 2025, doanh nghiệp Mỹ tạo ra 58% tổng lợi nhuận toàn cầu trong các ngành công nghệ cao. Các thế mạnh gồm thiết kế chip, máy bay thương mại, tua-bin khí công suất lớn, kính hiển vi điện tử và thiết bị nghiên cứu khoa học tiên tiến.
Bán dẫn cho thấy rõ giới hạn của năng lực tự chủ Trung Quốc: nước này vẫn chưa thể thiết kế hoặc sản xuất hiệu quả những dòng chip tiên tiến nhất nếu thiếu phần mềm Mỹ và thiết bị do các đồng minh cung cấp. Nói cách khác, công nghệ cao Mỹ không chỉ là lợi thế của doanh nghiệp Mỹ; nó còn gắn với mạng lưới đối tác nắm thiết bị và đầu vào mà Trung Quốc khó thay thế trong ngắn hạn.
Đó là lý do phối hợp với đồng minh có thể đem lại cho Washington sức nặng lớn hơn các đòn trả đũa đơn phương. Nhưng lợi thế này không tự phát huy: việc áp thuế cả lên đồng minh có thể làm suy yếu sự phối hợp cần thiết, trong khi Bắc Kinh tập trung khai thác các điểm yếu cụ thể.
Sản xuất dư thừa là cảnh báo thị trường, không phải bằng chứng thắng cuộc
Giới chức Mỹ cảnh báo Trung Quốc đang sản xuất vượt nhu cầu thị trường nhằm chiếm lĩnh vị trí trong một số lĩnh vực; những ngành được nêu gồm xe điện, pin và chất bán dẫn, với các khoản trợ cấp lớn hỗ trợ năng lực sản xuất. Washington cho rằng tình trạng này ngày càng bị nhiều quốc gia xem là vấn đề nghiêm trọng, có liên quan đến an ninh quốc gia, chứ không chỉ là tranh chấp thương mại.
Cảnh báo có cơ sở cạnh tranh: khi năng lực sản xuất vượt cầu, hàng hóa có thể tạo sức ép lên các đối thủ và làm tăng ảnh hưởng thị trường của Trung Quốc. Mỹ đã dùng hàng rào thương mại để bảo vệ ngành trong nước và có thể áp dụng thêm biện pháp nhằm hạn chế tác động của sản xuất dư thừa Trung Quốc. Tuy nhiên, thuế quan đơn phương không thay thế được chiến lược công nghiệp hay liên minh cung ứng.
Kết luận hợp lý không phải Trung Quốc đã thắng, cũng không phải Mỹ chắc chắn giữ ưu thế. Bắc Kinh đang khai thác hiệu quả những điểm tập trung trong chuỗi cung ứng; Washington có công nghệ, đầu vào và đồng minh để đối trọng, nhưng phải phối hợp nhất quán và giảm phụ thuộc theo thời gian. Cuộc đua sẽ được định hình bởi năng lực biến các lợi thế ấy thành sức bền, không phải bởi một vòng áp thuế hay một lần hạn chế xuất khẩu.
