Quy mô chưa đủ để quyết định ai đang dẫn trước
Cạnh tranh Mỹ–Trung là cuộc giằng co giữa hai nền kinh tế lớn, trong đó quyền kiểm soát chuỗi cung ứng, công nghệ và nguồn lực chiến lược quan trọng không kém quy mô thương mại. Vì vậy, một động thái gây sức ép thành công chưa đủ chứng minh bên nào đã thắng thế lâu dài.
Lập luận cho rằng kinh tế Trung Quốc đang dẫn trước có cơ sở ở khả năng Bắc Kinh biến những điểm nghẽn tập trung thành công cụ đàm phán. Tháng 4/2025, sau khi Mỹ áp thuế cao lên hàng hóa Trung Quốc, Bắc Kinh hạn chế xuất khẩu đất hiếm, khiến chính quyền Tổng thống Donald Trump phải nhượng bộ. Nhưng những diễn biến này nói lên hiệu quả của một đòn bẩy cụ thể, không phải sự đổi ngôi toàn diện.
Đất hiếm cho thấy vì sao lợi thế ấy đáng kể: Trung Quốc chiếm khoảng 70% sản lượng khai thác và 90% năng lực chế biến toàn cầu. Tuy nhiên, phụ thuộc lẫn nhau cũng giới hạn khả năng gây sức ép. Nhận định hợp lý hơn là chưa bên nào đủ sức làm thay đổi tương quan kinh tế chỉ bằng một đợt áp thuế hay hạn chế xuất khẩu.
Điểm mạnh của Mỹ nằm ở công nghệ và liên minh
Mỹ có một lợi thế khó đo bằng sản lượng hàng hóa: vị trí trong những ngành công nghệ cao và khả năng phối hợp với các đồng minh. Năm 2025, doanh nghiệp Mỹ tạo ra 58% tổng lợi nhuận toàn cầu trong các ngành công nghệ cao. Đây là cơ sở để đánh giá sức mạnh kinh tế Mỹ rộng hơn những lĩnh vực mà Trung Quốc có thể gây gián đoạn trực tiếp.
Các doanh nghiệp Mỹ có thế mạnh trong thiết kế chip, máy bay thương mại, tua-bin khí công suất lớn, kính hiển vi điện tử và thiết bị nghiên cứu khoa học tiên tiến. Riêng bán dẫn, Trung Quốc vẫn khó thiết kế hoặc sản xuất hiệu quả các dòng chip tiên tiến nhất nếu thiếu phần mềm Mỹ và thiết bị do các đồng minh cung cấp. Bởi vậy, công nghệ cao Mỹ không chỉ là thành quả của doanh nghiệp trong nước; lợi thế còn được củng cố bởi mạng lưới đối tác nắm giữ những mắt xích bổ trợ.
Điều đó không có nghĩa Washington có thể lập tức hóa giải mọi sức ép. Xây dựng nguồn cung đất hiếm thay thế cần thời gian, năng lực chế biến và quy trình cấp phép phù hợp. Nhưng nhìn về dài hạn, phối hợp với đồng minh đem lại cho Mỹ nhiều lựa chọn hơn hành động trả đũa đơn phương.
AI bổ sung một thước đo sức mạnh quốc gia
GDP vẫn cho thấy quy mô hoạt động kinh tế, nhưng không phản ánh đầy đủ năng lực sở hữu và vận hành hạ tầng AI. Một thước đo mới được gọi là GDI, hay tổng trí tuệ quốc nội, tập trung vào nguồn lực AI mà nền kinh tế tiếp cận được, đặc biệt là GPU, thiết bị mạng và trung tâm dữ liệu. Cách nhìn này đặt năng lực tính toán vào trung tâm của cuộc cạnh tranh kinh tế.
Epoch AI đã ước tính tỷ trọng sức mạnh tính toán AI toàn cầu: Mỹ chiếm khoảng 75%, Trung Quốc khoảng 10%, tiếp theo là Liên minh châu Âu, Na Uy và Nhật Bản. Khoảng cách ấy củng cố sức mạnh AI Mỹ, dù không thể thay thế mọi thước đo như sản xuất, thương mại hay năng lực cung ứng. Trong cuộc đua này, Google kết hợp chip TPU tự phát triển với kho GPU lớn của Nvidia để tạo vị thế nổi bật.
GDI hữu ích vì cho thấy ai sở hữu năng lực tính toán cần thiết để phát triển AI, đồng thời nhắc rằng sức mạnh kinh tế ngày càng phụ thuộc vào hạ tầng và công nghệ. Nhưng một chỉ số mới không thể tự mình phân định thắng thua: năng lực tính toán chỉ phát huy giá trị khi gắn với doanh nghiệp, chuỗi cung ứng và khả năng ứng dụng.
Lợi thế hôm nay chưa phải kết quả cuối cùng
Đánh giá cuộc cạnh tranh Mỹ Trung bằng một con số GDP, một lệnh hạn chế xuất khẩu hay tỷ trọng chip AI đều dễ dẫn đến kết luận vội vàng. Trung Quốc có đòn bẩy đáng kể ở những khâu tập trung của chuỗi cung ứng; Mỹ có ưu thế về công nghệ cao, năng lực AI và khả năng phối hợp với đồng minh. Hai bên có thể tạo sức ép, nhưng cũng phải tính đến thiệt hại do làm gián đoạn các mối liên kết kinh tế.
Vì thế, câu hỏi không chỉ là ai đang lớn hơn, mà là ai kiểm soát những đầu vào khó thay thế và có thể duy trì lợi thế ấy trong bao lâu. Những điểm nghẽn của Bắc Kinh có thể mất sức nặng nếu đối thủ xây dựng nguồn cung khác; ngược lại, sức mạnh công nghệ Mỹ cũng không bảo đảm Washington tránh được chi phí và độ trễ khi tái cấu trúc chuỗi cung ứng.
Kết luận thuyết phục nhất hiện nay không phải Trung Quốc đã vượt Mỹ, cũng không phải ưu thế Mỹ là bất khả xâm phạm. AI mở rộng cách đo sức mạnh, còn công nghệ và liên minh định hình cách lợi thế được sử dụng. Cục diện sẽ phụ thuộc vào khả năng mỗi bên biến nguồn lực thành năng lực bền vững.
