Tuyển thẳng đại học là gì và vì sao gây tranh luận?
Tuyển thẳng đại học là phương thức xét tuyển cho phép một số học sinh giỏi được vào thẳng các chương trình đào tạo đại học mà không phải cạnh tranh trực tiếp qua kỳ thi chuẩn hóa, thường dựa trên thành tích học tập xuất sắc hoặc giải thưởng học sinh giỏi cấp cao, tạo nên một lối đi ưu tiên bên cạnh các phương thức xét tuyển thông thường. Thông tin học sinh giỏi Trường THPT Hai Bà Trưng, cùng với học sinh Trường THPT chuyên Quốc Học và khối chuyên Đại học Khoa học Huế được một đại học lớn tuyển thẳng đã khiến phụ huynh và học sinh phấn khởi, vì đó vừa là sự ghi nhận thương hiệu đào tạo, vừa là “cánh cửa rộng” để học sinh giỏi chọn trường, chọn ngành. Nhưng chính cánh cửa ưu tiên này cũng làm dấy lên băn khoăn: đâu là ranh giới giữa khuyến khích tài năng và công bằng tuyển sinh cho số đông?
Hai Bà Trưng: Khi thương hiệu trường trở thành tấm vé vàng
Trường THPT Hai Bà Trưng không ngẫu nhiên có mặt trong danh sách được tuyển thẳng đại học. Trường nằm trong top 100 trường có điểm thi cao nhất cả nước ba năm liên tiếp, với tỷ lệ đỗ tốt nghiệp 100% và đỗ đại học trên 97%. Trong hơn 1.700 học sinh, có trên 1.000 em đạt khá, giỏi – một nền “dữ liệu” thành tích đủ thuyết phục các trường đại học chọn mặt gửi vàng.
Điều kiện tuyển thẳng cũng không phải “vé miễn phí”: học sinh phải tốt nghiệp THPT năm 2019 với danh hiệu học sinh giỏi suốt 3 năm hoặc là thành viên đội tuyển dự thi học sinh giỏi quốc gia, kèm theo bài tự giới thiệu có xác nhận của nhà trường. Một học sinh lớp 12 của trường thừa nhận, với chỉ tiêu khối THPT khoảng 15%, đây sẽ là “cuộc đua học bạ”, khiến các em dồn sức cho từng kỳ kiểm tra để có điểm đẹp nhất. Nói cách khác, tuyển thẳng đại học đang tạo động lực học tập mạnh, nhưng cũng đẩy một bộ phận học sinh vào guồng chạy theo thành tích trên giấy.
Giảm phương thức xét tuyển: Học sinh muốn ít cửa nhưng rõ ràng
Trong khi một số trường phổ thông “hưởng lợi” từ tuyển thẳng, Bộ Giáo dục và Đào tạo lại đề xuất siết lại bức tranh tuyển sinh: từ năm 2027, mỗi cơ sở đào tạo được dùng tối đa 5 phương thức tuyển sinh, mỗi ngành dùng tối đa 3 phương thức; từ 2028, mỗi ngành chỉ còn 1 phương thức xét tuyển. Động thái này gửi đi một thông điệp rõ: hệ thống hiện tại quá rối, cần đơn giản hóa để tăng công bằng tuyển sinh.
Học sinh – những người trực tiếp chịu tác động – không phản đối. Một nam sinh lớp 12 cho rằng, khi các ngành dùng ít phương thức hơn, các em có thể xác định rõ hướng chuẩn bị, không phải phân thân cho quá nhiều kỳ thi, từ thi tốt nghiệp đến các kỳ đánh giá năng lực khác. Một nữ sinh lớp 11 thì nói thẳng: giảm phương thức xét tuyển sẽ công bằng hơn, vì mỗi học sinh tập trung vào một đường đi cụ thể thay vì phải rải sức trên quá nhiều lựa chọn. Nói cách khác, với các em, ít phương thức hơn không phải ít cơ hội hơn, mà là ít nhiễu loạn hơn.
Áp lực chuẩn bị và bài toán công bằng với người ngoài cuộc
Khi phương thức xét tuyển quá nhiều, học sinh có điều kiện sẽ chạy đua song song: vừa ôn thi tốt nghiệp THPT, vừa chuẩn bị các kỳ đánh giá năng lực, vừa săn học bạ đẹp để tranh suất tuyển thẳng đại học. Những em này có lợi thế rõ ràng, vì “những em có điều kiện chuẩn bị cho nhiều kỳ thi có thể lựa chọn nhiều hướng hơn”. Ngược lại, học sinh không thuộc danh sách trường được ưu tiên tuyển thẳng, hoặc không đủ điều kiện thi học sinh giỏi quốc gia, lại phải dồn hết hi vọng vào vài kỳ thi chuẩn hóa.
Trong bối cảnh đó, việc giảm số phương thức xét tuyển được nhiều em xem là con đường tiến tới công bằng tuyển sinh: ít ngả rẽ, ít đặc quyền, mọi người cùng nhìn rõ yêu cầu của một cánh cửa chung. Nếu mỗi ngành chỉ dùng một phương thức, học sinh biết chính xác mình cần chuẩn bị gì, thay vì mù mờ giữa 19 kiểu xét tuyển khác nhau trên thị trường. Nhưng điều này chỉ thực sự công bằng nếu phương thức còn lại không vô tình biến thành “vòng gửi xe” ưu ái cho nhóm đã có sẵn lợi thế thành tích.
Giữa ưu tiên tài năng và công bằng tuyển sinh: Chọn cách nào?
Tuyển thẳng học sinh giỏi không phải là chính sách xấu; đó là cách hợp lý để ghi nhận công sức những tập thể như Trường THPT Hai Bà Trưng, nơi liên tục đổi mới dạy học, tăng cường thi cử nghiêm túc, xây dựng đội ngũ giáo viên trình độ cao để nâng chất lượng đào tạo. Nhưng nếu hệ thống tuyển sinh tiếp tục chất thêm ưu tiên lên những cái tên đã mạnh, khoảng cách với những trường, những học sinh bình thường sẽ càng rộng.
Giải pháp hợp lý nằm ở việc giới hạn số phương thức xét tuyển, thiết kế một phương thức chung đủ tin cậy, đồng thời giữ tuyển thẳng như phần thưởng có giới hạn, minh bạch và gắn chặt với tiêu chí học sinh giỏi đã nêu. Khi đó, tuyển thẳng đại học vẫn là cánh cửa mở cho người xuất sắc, nhưng không trở thành bức tường vô hình với số đông. Một hệ thống tuyển sinh đáng tin là hệ thống khiến cả người được ưu tiên lẫn người thi theo đường chuẩn đều cảm thấy mình được tôn trọng.
