Cộng điểm tuyển sinh đại học: Khi ưu đãi biến thành bất công
Cộng điểm tuyển sinh đại học là cơ chế cho phép thí sinh được cộng thêm một số điểm thưởng vào tổng điểm xét tuyển nhờ các chứng chỉ ngoại ngữ quốc tế, giải học sinh giỏi hoặc tiêu chí bổ sung, nhằm ghi nhận thành tích nhưng đang bị phê phán vì tạo ra bất công xét tuyển đại học khi áp dụng vào các ngành có điểm chuẩn rất cao. Sáng 20-9, tại phiên giải trình trước Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn lần đầu nói thẳng sự bất hợp lý của việc cộng điểm thưởng tới 1,5 cho những ngành có cắt điểm đại học cao, lên đến 28 điểm. Theo ông, đây không còn là chuyện kỹ thuật mà là vấn đề nguyên tắc: hệ thống tuyển sinh đang thưởng thêm cho những năng lực không gắn với yêu cầu ngành học, làm sai lệch tiêu chí chọn người giỏi nhất.
Điểm thưởng 1,5 giữa ngưỡng 28 điểm: Lợi thế cho số ít, thiệt cho số đông
Thông điệp mạnh nhất của Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn là: với những ngành có điểm chuẩn rất cao, đến 28 điểm, việc cho phép cộng điểm thưởng chênh lệch tới 1,5 điểm là bất công. Nghe qua tưởng như một ưu đãi nhỏ, nhưng trong dải điểm từ 26,5 đến 28 – vốn là vùng cạnh tranh khốc liệt – hàng nghìn thí sinh đạt điểm thi rất cao vẫn trượt chỉ vì không có điều kiện thi chứng chỉ ngoại ngữ đắt tiền. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: "Trong khoảng điểm từ 26,5 đến 28 điểm này, hàng nghìn thí sinh không trúng tuyển, trong khi các em cũng có năng lực tiếng Anh nhưng không có điều kiện để thi những chứng chỉ rất đắt tiền". Khi 1,5 điểm có thể xoay ngược kết quả tuyển sinh, điểm thưởng không còn là động lực khuyến khích học thêm, mà trở thành rào cản với những thí sinh giỏi nhưng kém lợi thế kinh tế.
Điểm thưởng IELTS vào ngành không cần tiếng Anh: Kiến thức bị tính “hai lần”
Điểm thưởng IELTS là tâm điểm tranh luận. Bộ trưởng nhấn mạnh: nếu một ngành yêu cầu năng lực tiếng Anh đầu vào thì tiếng Anh phải được đưa vào tổ hợp xét tuyển như một tiêu chí chính thức, có thể quy đổi chứng chỉ ra điểm môn tiếng Anh, chứ không thể xét bằng Toán, Hóa, Sinh rồi cộng thêm điểm cho người có chứng chỉ. Khi tiếng Anh vừa được quy đổi, lại tiếp tục được cộng thêm, kiến thức bị tính hai lần, tạo lợi thế khó chấp nhận cho một nhóm thí sinh. Nguy hiểm hơn, nhiều tổ hợp không hề yêu cầu tiếng Anh vẫn cộng điểm IELTS, trong khi bản thân ngành học không cần năng lực ngoại ngữ, dẫn tới sự bất công rõ ràng giữa các thí sinh. Vấn đề không nằm ở tiếng Anh – Bộ trưởng thừa nhận năng lực này vẫn cần được dùng để xét tuyển – mà nằm ở chỗ hệ thống đang ưu ái chứng chỉ, không ưu ái năng lực.
Merit-based bị thách thức: Khi công bằng quan trọng hơn lộ trình
Bản chất của tuyển sinh đại học theo nguyên tắc merit-based là đánh giá đúng năng lực và đảm bảo công bằng giữa các thí sinh, bất kể họ đến từ đâu hay có điều kiện kinh tế thế nào. Nhưng cơ chế cộng điểm thưởng hiện nay đang thách thức nguyên tắc đó. Khi hàng nghìn thí sinh có điểm thi tốt nghiệp cao nhưng thiếu chứng chỉ quốc tế lại bị loại khỏi các ngành top, không thể nói hệ thống đang chọn người thật sự giỏi nhất. Chính vì vậy Bộ trưởng khẳng định: "Khi vi phạm những nguyên tắc về công bằng thì cần phải sửa ngay". Dù nhiều giáo viên lo ngại việc bỏ cộng điểm giải học sinh giỏi sẽ làm giảm động lực học chuyên sâu, lựa chọn chính sách không thể dựa trên động lực sai lệch: không thể khuyến khích học thêm bằng cách cài lợi thế điểm số gây bất công cho nhóm thí sinh khác.
Siết phương thức xét tuyển: Thu hẹp để minh bạch hơn
Điều chỉnh cộng điểm tuyển sinh đại học không đứng một mình, mà đi kèm việc siết lại hệ thống phương thức xét tuyển vốn đã lên tới gần 20 loại. Bộ trưởng cho biết, thực chất các trường vẫn xoay quanh vài phương thức chính: xét điểm thi tốt nghiệp THPT, xét học bạ, xét kết quả thi đánh giá năng lực và xét tuyển kết hợp chứng chỉ quốc tế. Tuy vậy, việc mỗi trường tự quy đổi giữa các phương thức làm hệ thống phức tạp và khó dự đoán với thí sinh. Kế hoạch mới là từ năm 2027, mỗi ngành chỉ sử dụng tối đa 3 phương thức xét tuyển, và từ 2028, các trường sẽ chỉ được dùng 1 phương thức thống nhất. Song song, Bộ đã khống chế điểm cộng không quá 10% từ năm ngoái và tiến tới bỏ hẳn cộng điểm chứng chỉ ngoại ngữ, học sinh giỏi từ năm 2027. Thay vì duy trì một lộ trình dài, Bộ chọn hành động nhanh vì coi đây là việc cấp bách liên quan trực tiếp đến công bằng.
