Cải cách tuyển sinh mới: từ nhiều “cửa” xuống còn một “cửa” duy nhất
Cải cách tuyển sinh đại học 2027 là lộ trình Bộ Giáo dục hạn chế số phương thức xét tuyển cho mỗi ngành đào tạo xuống tối đa ba và sau đó còn một, nhằm đưa thí sinh của cùng một chương trình về chung một chuẩn đánh giá, giảm tình trạng chênh lệch điểm và gánh nặng theo dõi quá nhiều “cửa” tuyển sinh.
Cốt lõi của thay đổi lần này không phải là một điều chỉnh kỹ thuật nhỏ, mà là một cú siết rất rõ: từ năm 2027, mỗi ngành, mỗi chương trình chỉ được dùng tối đa 3 phương thức xét tuyển thay vì “vô số” biến thể như hiện nay; từ năm 2028, con số đó giảm xuống còn 1 phương thức duy nhất cho từng ngành, không tính xét tuyển thẳng và cử tuyển. Cùng lúc, ở cấp trường, trần chung vẫn là tối đa 5 phương thức cho toàn bộ các ngành, giữ lại một biên độ tự chủ nhất định cho các cơ sở đào tạo.
Điểm đáng chú ý là Bộ Giáo dục không nói đây là cách “đóng cửa” cơ hội, mà khẳng định mục tiêu là đơn giản hóa, nâng chất lượng và đồng bộ hóa các phương thức xét tuyển. Tinh thần chính sách khá rõ: tuyển sinh phải đi cùng chuẩn chất lượng, dữ liệu kiểm chứng được và trách nhiệm giải trình, thay vì một “ma trận” phương thức khó kiểm soát.
Vì sao phải siết phương thức xét tuyển: bất công bắt đầu từ chênh lệch điểm
Lý do quan trọng nhất cho cải cách tuyển sinh này nằm ở sự bất bình đẳng âm thầm giữa các phương thức xét tuyển. Việc một ngành có quá nhiều “cửa” đã khiến thí sinh cùng năng lực bị đối xử khác nhau và phải gồng mình theo dõi hàng loạt kênh đăng ký khác nhau. Khi các thang đo chưa tương đương, mỗi phương thức trở thành một “luật chơi” riêng, vô hình trung làm méo mó cơ hội.
Theo thống kê, trong giai đoạn 2022–2026, chỉ 36,4% tổng số lượt chương trình đào tạo có căn cứ đối chiếu chính thức giữa các loại điểm; hơn 2.000 chương trình (trên 40%) dùng từ hai phương thức trở lên có chênh lệch tối thiểu 3 điểm giữa các phương thức, và điểm học bạ trong cùng mã ngành cao hơn điểm thi tốt nghiệp THPT một khoảng “khá xa”. Đây là chênh lệch đủ lớn để đẩy hai thí sinh tương đương năng lực vào hai “số phận” khác nhau chỉ vì chọn nhầm cửa.
Người làm chính sách không phải không điều chỉnh: từ 2022–2026, hệ thống đã bỏ xét tuyển sớm, quy định ngưỡng đầu vào, giới hạn mức điểm cộng tối đa, quy đổi tương đương giữa các kỳ thi… và khoảng cách giữa kết quả các kỳ thi có bảng quy đổi chính thức với điểm thi tốt nghiệp THPT đã giảm từ 2,6 xuống 1,2 điểm. Nhưng khi chênh lệch giữa các phương thức vẫn còn phổ biến và lớn, siết số phương thức là bước tiếp theo mang tính bắt buộc nếu muốn nói đến công bằng.
Tuyển sinh đại học 2027: ít lựa chọn hơn nhưng đỡ rối loạn hơn
Từ góc nhìn thí sinh, tuyển sinh đại học 2027 với 3 phương thức xét tuyển mỗi ngành là một sự “giảm tải” đúng nghĩa. Thay vì phải “săn” thông tin từ học bạ, điểm thi tốt nghiệp, kỳ thi đánh giá năng lực, chứng chỉ ngoại ngữ, bài luận, phỏng vấn… cho một ngành duy nhất, học sinh sẽ bước vào một hệ thống gọn hơn, với tiêu chí rõ ràng và thang điểm chung cho từng phương thức. Gánh nặng thủ tục, chi phí luyện thi nhiều kênh cũng theo đó mà giảm.
Bộ Giáo dục khẳng định mục tiêu là đưa các thí sinh dự tuyển vào cùng một ngành, một chương trình về cùng chuẩn đánh giá; đồng thời giảm thủ tục, giảm chi phí, tăng khả năng kiểm chứng và bảo đảm công bằng. Nói cách khác, cải cách tuyển sinh này ưu tiên sự minh bạch hơn là số lượng lựa chọn. Kết quả thi riêng, học bạ hay chứng chỉ vẫn có thể được sử dụng, nhưng phải được “gói” trong những phương thức đã công bố với cấu trúc rõ ràng.
Dĩ nhiên, việc mỗi ngành chỉ dùng một phương thức từ 2028 gây lo ngại rằng “cửa” vào đại học sẽ hẹp đi. Nhưng nếu nhìn kỹ, đây là sự hẹp lại về đường vào, không phải về cơ hội: mỗi phương thức phải bảo đảm mọi thí sinh đủ điều kiện đều có thể tham gia và không bị loại trừ vì hoàn cảnh, miễn là tiêu chí và ngưỡng đầu vào được xây dựng công bằng và công khai. Vấn đề không phải là có bao nhiêu con đường, mà là con đường đó có minh bạch và ít thiên vị nhất có thể hay không.
Điểm cộng, ưu tiên và cuộc chơi công bằng hơn cho học sinh phổ thông
Một điểm ít được nhắc nhưng rất quan trọng trong cải cách tuyển sinh lần này là siết lại “điểm cộng”. Bộ Giáo dục dự kiến không sử dụng các loại điểm cộng ngoài ưu tiên khu vực và đối tượng. Điều đó nghĩa là các trường sẽ không còn quá nhiều dư địa tự “sáng tạo” thêm ưu thế cho một nhóm thí sinh qua những điểm cộng riêng, vốn khó kiểm chứng và dễ gây tranh cãi.
Trong giai đoạn 2022–2026, hệ thống đã từng phải quy định mức điểm cộng tối đa để hạn chế tình trạng các cơ sở đào tạo đua nhau “thưởng” thêm cho thí sinh. Việc tiếp tục cắt bỏ các dạng cộng điểm ngoài ưu tiên chính sách là bước hợp lý để củng cố tính thống nhất của thang điểm. Khi mỗi điểm số đều được kiểm chứng được và có căn cứ đối chiếu, việc so sánh giữa thí sinh mới có ý nghĩa; nếu không, mọi nỗ lực giảm số phương thức cũng khó chạm tới công bằng thực chất.
Từ góc nhìn học sinh phổ thông, một sân chơi ít “điểm thưởng” tự phát sẽ giúp các em tập trung hơn vào năng lực học thuật cốt lõi, thay vì săn lùng thêm các chứng chỉ chỉ để kiếm ưu thế. Khi tuyển sinh phải đi cùng chuẩn chất lượng và dữ liệu kiểm chứng được, như chính đại diện Vụ Giáo dục đại học nhấn mạnh, cơ hội cho học sinh vùng khó, thiếu điều kiện tiếp cận nhiều kỳ thi và chứng chỉ cũng có thể rộng hơn theo một cách công bằng hơn.
Nhìn về 2028: chỉ một phương thức cho mỗi ngành – bước đi mạo hiểm nhưng cần thiết
Mốc 2028, khi mỗi ngành chỉ còn một phương thức xét tuyển, là bước đi gây tranh luận nhất. Khảo sát ban đầu cho thấy phần lớn ý kiến lo ngại điều này làm giảm cơ hội của thí sinh, dù chính sách đang trong quá trình lấy ý kiến đến ngày 23/9. Sự dè dặt này không khó hiểu: chúng ta đã quen với việc một ngành có nhiều “cửa”, ai trượt cửa này còn cửa khác.
Tuy vậy, việc kéo về một phương thức không đồng nghĩa tất cả phải dùng duy nhất điểm thi tốt nghiệp THPT. Bộ Giáo dục nhấn mạnh giảm phương thức là để mỗi ngành lựa chọn cách đánh giá phù hợp nhất, chứ không ép mọi trường dùng chung một kết quả. "Các cơ sở đào tạo sử dụng tối đa 5 phương thức tuyển sinh, và mỗi ngành, chương trình sử dụng 3 phương thức từ năm 2027 và 1 phương thức từ năm 2028" là một lộ trình có tính chuyển tiếp, không phải cú sốc tức thời.
Ở góc độ người viết, đây là một cuộc cải cách tuyển sinh mạo hiểm nhưng cần thiết. Nếu không chấp nhận thu hẹp số phương thức, khó có cách xử lý triệt để tình trạng chênh lệch điểm, bất công giữa các “cửa” và gánh nặng thủ tục cho thí sinh. Thách thức nằm ở chỗ: các trường có đủ trách nhiệm và năng lực để chọn, thiết kế và công bố một phương thức xét tuyển thật sự minh bạch, bao trùm và phù hợp với ngành hay không. Nếu làm được, ít phương thức hơn sẽ không phải là ít cơ hội hơn, mà là cơ hội rõ ràng và công bằng hơn cho người học.
