Học bổng 450 triệu đồng: nhiều hơn là một khoản tài trợ
Học bổng khoa học nữ L'Oréal - UNESCO for Women in Science Vietnam là chương trình trao tài trợ nghiên cứu cho nữ nhà khoa học Việt Nam trẻ, nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo phụ nữ và tăng cường sự tham gia của họ trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học, qua đó góp phần thu hẹp khoảng cách giới tính trong STEM và kết nối nhà khoa học nữ với cộng đồng nghiên cứu quốc tế. Thay vì xem đây là hoạt động tài trợ đơn lẻ, cần nhìn 450 triệu đồng dành cho ba nữ nhà khoa học như một tuyên bố chính trị về giới: khoa học sẽ không thể tiến xa nếu tiếp tục bỏ phí một nửa nguồn lực trí tuệ. Ban tổ chức L'Oréal - UNESCO for Women in Science Vietnam chọn ba đề án khoa học đột phá, có tiềm năng ứng dụng cao để trao học bổng 150 triệu đồng mỗi ứng viên, tổng cộng 450 triệu đồng học bổng khoa học nữ được phân bổ. Đây là khoản ngân sách nhỏ so với chi phí nghiên cứu, nhưng có giá trị biểu tượng lớn: nó nói với các nhà khoa học nữ rằng con đường nghiên cứu của họ xứng đáng được đầu tư và chờ đợi kết quả.
Cơ chế chọn lọc: ưu tiên đổi mới sáng tạo phụ nữ và ứng dụng thực tiễn
Điều đáng chú ý là học bổng khoa học nữ này không thưởng cho những đề tài “an toàn”, mà nhắm thẳng đến các nghiên cứu có khả năng tạo đổi mới mạnh mẽ. Học bổng "Vì sự phát triển phụ nữ trong khoa học cấp quốc gia" tập trung vào năm lĩnh vực có khả năng ứng dụng cao: khoa học sự sống, khoa học vật liệu, khoa học vật lý, môi trường – khoa học Trái đất và toán học. Hội đồng giám khảo xét duyệt độc lập, ưu tiên những đề án sáng tạo, mang tính ứng dụng cao, có khả năng giải quyết vấn đề toàn cầu, trình bày mạch lạc và có thành tích nghiên cứu thuyết phục. Mỗi ứng viên được nhận 150 triệu đồng để phát triển các đề án khoa học đột phá với tiềm năng ứng dụng cao. Cách thiết kế tiêu chí như vậy giúp đổi mới sáng tạo phụ nữ không bị “giam” vào những chủ đề bị xem là phụ trợ, mà thẳng thắn cạnh tranh ở những mũi nhọn khoa học – công nghệ.
Khoảng cách giới tính trong STEM: vì sao học bổng vẫn cần thiết?
Lý do sâu xa khiến các chương trình dành riêng cho nữ nhà khoa học Việt Nam vẫn cần tồn tại nằm ở những con số lạnh lùng. Theo báo cáo của UNESCO tháng 6/2021, phụ nữ chiếm xấp xỉ 33% tổng số nhà nghiên cứu toàn cầu, và mức tăng này được đánh giá là quá chậm, trong khi rào cản giới vẫn hiện hữu trong hoạt động nghiên cứu. Báo cáo chỉ rõ sự vắng mặt của nữ giới trong khoa học, kỹ thuật, công nghệ và toán học là hệ quả của định kiến về giới tính, cùng quan điểm nam giới “ưu việt hơn” về khả năng trong các ngành này. Khi xã hội mặc định STEM là “lãnh địa của đàn ông”, nữ sinh ít được khuyến khích theo đuổi, nữ giảng viên thiếu cơ hội thăng tiến, và nữ nhà khoa học thiếu nguồn lực nghiên cứu. Học bổng khoa học nữ, vì thế, là cách can thiệp trực tiếp vào mắt xích quan trọng: tài chính và sự thừa nhận.
Từ học bổng đến hệ sinh thái: thúc đẩy nữ nhà khoa học Việt Nam đi xa hơn
Học bổng L'Oréal - UNESCO for Women in Science đã hình thành một “lịch sử nhỏ” của nữ nhà khoa học Việt Nam: từ năm 2009 đến nay, chương trình đặt mục tiêu ươm mầm tài năng khoa học và đã trao giải cho 43 nhà khoa học nữ Việt trong bảy năm gần đây, với ba gương mặt được vinh danh trong danh sách quốc tế International Rising Talent. Bên cạnh học bổng trong nước, chương trình còn tiếp tục đề cử ứng viên nhận học bổng và giải thưởng quốc tế, mở rộng không gian phát triển cho các nhà nghiên cứu nữ. Mỗi năm, đơn đăng ký học bổng được nhận từ tháng 6 đến 9, kết quả gửi qua email hoặc điện thoại, và năm nay thời hạn nộp hồ sơ được gia hạn đến 18h ngày 15/10, thay vì cuối tháng 9 như thường lệ. Tuy nhiên, nếu muốn học bổng không chỉ dừng ở những “bông hoa lẻ loi”, Việt Nam cần song hành cải cách môi trường nghiên cứu: giảm gánh nặng hành chính, tăng cơ hội dẫn dắt đề tài, thay đổi tiêu chí đánh giá để không trừng phạt phụ nữ vì gián đoạn nghề nghiệp.
Kết luận: phá rào cản giới tính cần hơn là tiền, nhưng không thể thiếu tiền
Sáng kiến tài trợ 450 triệu đồng cho ba nữ nhà khoa học Việt Nam là một bước đi đúng hướng để đối diện thẳng thắn với vấn đề giới tính trong STEM. Nó cung cấp nguồn lực tài chính, sự ghi nhận và kết nối quốc tế – ba yếu tố mà nhiều nữ nhà khoa học thiếu nhất hiện nay. Nhưng học bổng khoa học nữ chỉ phát huy hết ý nghĩa khi gắn với một hệ sinh thái khuyến khích học tập suốt đời, chủ động sáng tạo trong kỷ nguyên số như những gì nhiều hội phụ nữ ngành công an đang nỗ lực theo đuổi. Muốn phá vỡ rào cản giới tính, chúng ta cần nhìn phụ nữ trong khoa học không phải như đối tượng cần “ưu ái”, mà như lực lượng ngang hàng về năng lực, chỉ khác ở chỗ họ đang phải chạy trên một đường đua gập ghềnh hơn. Học bổng L'Oréal - UNESCO for Women in Science Vietnam là lời mời gọi chỉnh lại mặt đường – phần còn lại phụ thuộc vào chính sách, cơ sở nghiên cứu và cách xã hội tôn trọng trí tuệ nữ giới.
