Trợ lý ảo AI công cộng là gì và vì sao lại thành chủ đề nóng?
Trợ lý ảo AI công cộng là các hệ thống trí tuệ nhân tạo được triển khai có chủ đích trong cơ quan nhà nước để hỗ trợ xử lý dữ liệu, soạn thảo, tổng hợp báo cáo, phân tích tài liệu và hỗ trợ ra quyết định, qua đó rút ngắn thời gian giải quyết công việc hành chính và cải thiện chất lượng phục vụ người dân. Đây không còn là khái niệm mơ hồ. TPHCM đã chuyển từ giai đoạn cán bộ tự phát dùng ChatGPT, Gemini, Canva sang cấp 319 tài khoản trợ lý ảo AI có bản quyền cho các sở, ngành, MTTQ, UBND phường, xã và đặc khu. Điều này gửi đi thông điệp rõ ràng: AI không chỉ là trào lưu công nghệ, mà đang trở thành hạ tầng mềm của chính quyền điện tử Việt Nam.
TPHCM: từ thí điểm camera AI đến 319 tài khoản trợ lý ảo
Nếu muốn nhìn thấy hiệu suất công vụ AI một cách cụ thể, hãy nhìn vào TPHCM. Thành phố đang vận hành hơn 10.000 camera giám sát, trong đó có nhiều camera AI phục vụ giám sát và điều hành giao thông trên các tuyến đường trọng điểm. Hệ thống quan trắc và thu thập dữ liệu giao thông tự động (VDS) được triển khai tại 162 mặt cắt, thuộc 216 nút giao thông, cho phép tự động điều chỉnh chu kỳ và thời gian đèn xanh, giúp giảm khoảng 15% thời gian chờ tại các nút giao. Với người dân, đó là ít ùn tắc hơn, thời gian di chuyển ngắn hơn; với chính quyền điện tử Việt Nam, đó là ví dụ sống động cho thấy AI xử lý công việc hành chính và vận hành đô thị nhanh hơn, chính xác hơn so với cách làm thủ công.
Trong nội bộ bộ máy, việc cấp 319 tài khoản trợ lý ảo AI có bản quyền đánh dấu bước chuyển rất quan trọng: từ tự phát sang kỷ luật công nghệ. Cán bộ dùng AI để tư vấn, tổng hợp thông tin, soạn bài phát biểu, cập nhật kiến thức, xây dựng báo cáo. Một ví dụ điển hình là việc vẽ bản đồ tinh gọn bộ máy quận, huyện: nếu làm thủ công có thể mất vài tháng vẫn chưa xong, thì với AI, thời gian được rút ngắn đáng kể. Nói cách khác, trợ lý ảo AI công cộng đang cắt bỏ những khâu giấy tờ rườm rà và buộc cả hệ thống phải nghĩ lại về cách tổ chức công việc.
Từ lớp tập huấn đến sổ tay điện tử: AI thay đổi thói quen làm việc của cán bộ
Hiệu suất công vụ AI không đến từ phần mềm, mà từ năng lực của người vận hành. TPHCM hiểu rõ điều đó khi tổ chức 4 lớp tập huấn cho 558 học viên là cán bộ, công chức các sở, ngành, phường, xã, với nội dung sử dụng Gemini, Gemini Notebook, ChatGPT, Canva trong soạn thảo, tổng hợp, phân tích thông tin và xây dựng báo cáo, đồng thời chú trọng bảo mật dữ liệu. Thêm 8 lớp bồi dưỡng AI cho hơn 1.100 cán bộ với 70% thời lượng thực hành đã biến AI thành kỹ năng nghề, chứ không phải đồ chơi công nghệ.
Ở phường Minh Phụng, AI được gọi là “trợ lý tăng tốc”. Hơn 40 sổ tay điện tử trên Gemini Notebook giúp rút ngắn thời gian tra cứu văn bản, giảm sai sót và nâng tỷ lệ hồ sơ trực tuyến đạt chuẩn. Người dân có thể tự tra cứu thủ tục qua mã QR, giảm phụ thuộc vào giờ hành chính và tâm trạng của cán bộ. Đây là chính quyền điện tử Việt Nam theo nghĩa thực dụng nhất: dùng công nghệ để làm việc nhanh hơn, minh bạch hơn, chứ không chỉ để treo khẩu hiệu. Cán bộ nào biết dùng AI sẽ có lợi thế rõ rệt về tốc độ và chất lượng công việc; ai không chịu học sẽ bị bỏ lại phía sau.
Hà Nội: đặt nguyên tắc “AI hỗ trợ, không thay thế con người”
Trong khi TPHCM đi mạnh vào triển khai, Hà Nội chọn cách xây khung an toàn và lộ trình cho AI. Tại một hội nghị tập huấn về trí tuệ nhân tạo và điều hành, TS Nguyễn Thị Ngọc Anh nhấn mạnh: AI phải được xem như năng lực hỗ trợ điều hành, không phải công cụ toàn năng. Bà chỉ ra rằng các mô hình ngôn ngữ lớn tạo câu bằng cách dự đoán từ tiếp theo nên có thể tạo văn bản trôi chảy nhưng vẫn sai thông tin; vì vậy, “AI rất giỏi trong việc tạo phương án nhưng con người vẫn phải kiểm tra căn cứ”.
Điểm đáng chú ý là nguyên tắc chính sách: “AI không bao giờ là người chịu trách nhiệm”. AI có thể tính toán, đọc, phát hiện, tổng hợp, đề xuất, nhưng con người phải thẩm định dữ liệu, kiểm tra căn cứ, ra quyết định và chịu trách nhiệm giải trình trước người dân và pháp luật. Theo TS Ngọc Anh, một trợ lý AI trong điều hành chỉ cần làm tốt những việc như tóm tắt báo cáo, trích xuất nhiệm vụ, cảnh báo hạn, trước khi tiến tới trợ lý dịch vụ công hay các bài toán đô thị phức tạp. Nói cách khác, Hà Nội đang nhấn mạnh một điều: AI xử lý công việc hành chính đến đâu phải gắn với mức độ rủi ro và cơ chế kiểm soát tương ứng, thay vì buông cho thuật toán tự quyết định.
AI không phải phép màu, nhưng là phép thử cho cải cách hành chính
Khi nhìn tổng thể, có thể thấy một xu hướng rõ ràng: AI được đưa vào khu vực công không chỉ để “thử cho biết”, mà để giải quyết các điểm nghẽn đã kéo dài nhiều năm. Từ giao thông, y tế, đến xử lý văn bản, AI đang được nghiên cứu, thí điểm và ứng dụng trong phân tích dữ liệu, nhận diện xu hướng, soạn thảo văn bản, tổng hợp báo cáo, phân tích tài liệu và giám sát vi phạm qua hệ thống camera. Theo Sở Khoa học và Công nghệ, những công việc trước đây phải xử lý thủ công trong thời gian dài nay được AI rút ngắn đáng kể; ví dụ bản đồ phục vụ tinh gọn bộ máy quận, huyện vốn mất vài tháng, nay làm nhanh hơn nhiều.
TPHCM đang hướng tới hình thành một hệ sinh thái AI thống nhất trong khu vực công, lấy hiệu quả điều hành và chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp làm mục tiêu trọng tâm, đồng thời triển khai các nhiệm vụ nghiên cứu và xây dựng cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển và ứng dụng AI đến năm 2030. Hà Nội thì xây lộ trình từ các tác vụ ít rủi ro như phân loại, tóm tắt, dự thảo, tra cứu, rồi mới tiến tới trợ lý dịch vụ công, các bài toán đô thị, môi trường và những hệ thống AI có ảnh hưởng lớn đến người dân. Kết luận cần thẳng thắn: AI sẽ không tự động làm chính quyền tốt hơn; nhưng cách chúng ta dùng AI – có trách nhiệm, minh bạch, gắn với cải cách quy trình – sẽ là phép thử nghiêm khắc cho cam kết cải cách hành chính.
