Từ kiểm soát sang chủ động phòng ngừa
Tuân thủ hải quan tự nguyện là cách doanh nghiệp chủ động nhận biết và thực hiện đúng nghĩa vụ pháp luật, đồng thời phối hợp với cơ quan Hải quan để phòng ngừa, phát hiện và khắc phục sai sót trước khi chúng thành vi phạm. Giá trị của cách tiếp cận này nằm ở việc chuyển trọng tâm từ xử lý hậu quả sang giảm rủi ro ngay trong hoạt động hằng ngày.
Chương trình khuyến khích, hỗ trợ doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ hướng tới giúp doanh nghiệp hiểu đúng nghĩa vụ hải quan, nhận diện những khoảng trống trong quy trình và cải thiện năng lực quản lý tuân thủ. Hình thức hỗ trợ gồm cung cấp thông tin về thay đổi quy định, cảnh báo rủi ro và hỗ trợ tự rà soát, khắc phục sai sót. Đổi lại, doanh nghiệp tham gia cần thực hiện cam kết, phối hợp với cơ quan Hải quan và cung cấp thông tin cần thiết. Đây là quan hệ hai chiều, không phải ưu đãi một chiều.
Trong nửa đầu năm 2026, cơ quan Hải quan tiếp nhận, xử lý 145 vướng mắc của doanh nghiệp thành viên, qua đó giúp họ nhận diện rủi ro và phòng ngừa sai sót thay vì chờ bị phát hiện, xử lý. Con số này cho thấy hỗ trợ chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp có kênh hỏi đáp và được hướng dẫn trước khi quyết định khai báo.
Lợi ích đến từ việc giảm sai sót, không chỉ giảm kiểm tra
Với doanh nghiệp, tuân thủ tốt có ý nghĩa trực tiếp trong vận hành: khai báo chính xác hơn, giảm nguy cơ phát sinh tranh chấp và hạn chế thời gian, chi phí do hồ sơ hoặc hàng hóa bị kiểm tra. Đại diện Công ty TNHH Sunrose Việt Nam cho biết chương trình giúp tối ưu chi phí logistics, rút ngắn thời gian thông quan và phòng tránh sai sót, vi phạm vô ý trong quá trình làm thủ tục.
Đại diện Tập đoàn Khoa học Kỹ thuật Hồng Hải tại Bắc Ninh cho biết thời gian thông quan hàng hóa của doanh nghiệp đã rút ngắn từ 30 đến 50% nhờ luồng Xanh và giảm tỷ lệ kiểm tra; doanh nghiệp cũng tiết kiệm chi phí lưu kho bãi và hạn chế khoản phát sinh không cần thiết. Lợi ích này không nên được hiểu là mục tiêu duy nhất của chương trình. Giảm kiểm tra chỉ bền vững khi đi cùng hồ sơ đáng tin cậy, tự kiểm soát tốt và hợp tác minh bạch.
Dẫu vậy, chương trình vẫn cần nền tảng quy định rõ ràng. Cơ quan Hải quan ghi nhận kết quả tích cực nhưng cho biết cơ chế quản lý tuân thủ thống nhất và các quy định đầy đủ về chương trình còn thiếu. Cục Hải quan đã xây dựng, lấy ý kiến doanh nghiệp về dự thảo thông tư thay thế hai thông tư hiện hành. Bước tiếp theo này quan trọng: khuyến khích tự nguyện chỉ tạo được niềm tin khi tiêu chí, trách nhiệm và cách đánh giá được minh bạch.
Đưa chính sách thuế đến gần doanh nghiệp
Hỗ trợ doanh nghiệp không thể dừng ở việc đăng tải văn bản rồi chờ phát sinh vướng mắc. Hoạt động xuất nhập khẩu ngày càng phát triển, trong khi chính sách hải quan và thuế thường xuyên được sửa đổi, bổ sung; vì vậy, hướng dẫn kịp thời giúp doanh nghiệp có thời gian điều chỉnh quy trình và thực hiện đúng quy định.
Ngày 24/1/2026, Chi cục Hải quan khu vực III tổ chức tập huấn Nghị định số 167/2025/NĐ-CP và Thông tư số 121/2025/TT-BTC cho công chức hải quan và cộng đồng doanh nghiệp, trước khi thông tư có hiệu lực ngày 1/2/2026. Cách tổ chức đồng thời cho hai bên giúp thống nhất cách hiểu, đồng thời tạo cơ hội để doanh nghiệp hỏi trực tiếp về thuế xuất nhập khẩu và thủ tục liên quan.
Đây là thay đổi đáng ghi nhận trong phương thức hỗ trợ: phổ biến chính sách từ giai đoạn chuẩn bị áp dụng, tiếp nhận kiến nghị và hướng dẫn theo vướng mắc thực tế. Chi cục còn tuyên truyền về ưu đãi thuế quan trong các hiệp định thương mại tự do. Điều đó đặc biệt hữu ích vì sai sót về mã số hàng hóa, trị giá, xuất xứ hoặc điều kiện ưu đãi có thể ảnh hưởng đến nghĩa vụ thuế và chi phí kinh doanh. Hỗ trợ đúng lúc giúp doanh nghiệp thực thi quy định, chứ không chỉ biết rằng quy định đã thay đổi.
Hỗ trợ phải trở thành một phần của quản lý
Tuyên truyền, đối thoại và giải đáp vướng mắc có thể giúp hạn chế cách hiểu khác nhau giữa doanh nghiệp và cơ quan thực thi. Với Chi cục Hải quan khu vực III, quy mô xử lý năm 2025 là 2,65 triệu tờ khai của 32.632 doanh nghiệp, cho thấy hướng dẫn có trọng tâm không phải việc phụ trợ mà là điều kiện để quy định được áp dụng nhất quán trong thực tế.
Theo định hướng công tác năm 2026, đơn vị tiếp tục phát triển quan hệ Hải quan – Doanh nghiệp trên tinh thần lắng nghe, chia sẻ và lấy doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ. Định hướng ấy chỉ thuyết phục nếu đi cùng phản hồi rõ ràng, cảnh báo hữu ích và cơ chế xử lý kiến nghị nhất quán. Khi doanh nghiệp được hướng dẫn để tự phát hiện, sửa sai, còn cơ quan Hải quan chuyển từ chỉ kiểm tra sang hỗ trợ tuân thủ, lợi ích không dừng ở một lần thông quan thuận lợi mà còn góp phần nâng chất lượng quản lý nhà nước.
Kết luận, đưa chính sách đến gần doanh nghiệp và khuyến khích tự nguyện tuân thủ là hai mặt của cùng một chuyển đổi. Muốn chuyển đổi này bền vững, ngành Hải quan cần hoàn thiện khung quy định và duy trì hỗ trợ chủ động; doanh nghiệp cần xem việc tự rà soát, phòng ngừa sai sót là trách nhiệm thường xuyên. Khi cả hai phía cùng làm phần việc của mình, quy định sẽ dễ thực thi hơn và rủi ro được xử lý trước khi gây thiệt hại.
