Luật Hải quan sửa đổi là gì và vì sao doanh nghiệp phải quan tâm?
Luật Hải quan sửa đổi là văn bản pháp luật gồm 4 điều, tập trung điều chỉnh một số quy định của Luật Hải quan hiện hành và các luật liên quan, với mục tiêu xây dựng nền hải quan số thông minh, hiện đại, minh bạch, cải cách thủ tục hành chính hải quan và hỗ trợ hoạt động xuất nhập khẩu Việt Nam trong bối cảnh thương mại số hóa.
Quốc hội đã biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan sau khi nghe Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trình bày Báo cáo giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo trên cơ sở 113 lượt ý kiến đại biểu và Kết luận số 177 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Luật sẽ có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2027, nghĩa là doanh nghiệp còn một khoảng thời gian không dài để chuẩn bị.
Điểm cốt lõi của Luật Hải quan sửa đổi là đặt doanh nghiệp vào trung tâm của quá trình chuyển đổi số hải quan. Câu hỏi không còn là “có phải số hóa hay không”, mà là “doanh nghiệp sẽ thích ứng thế nào với một hệ thống hải quan số hóa, quản lý rủi ro và hậu kiểm triệt để”. Doanh nghiệp nào chậm thay đổi sẽ phải trả giá bằng thời gian, chi phí và rủi ro pháp lý.
Nền hải quan số thông minh: Từ khẩu hiệu đến hạ tầng bắt buộc
Luật Hải quan sửa đổi không chỉ nhắc lại khẩu hiệu “hải quan hiện đại” mà chuyển thẳng sang yêu cầu hải quan số hóa, với hạ tầng công nghệ được ưu tiên nguồn lực đầu tư. Đây là bước đi bắt buộc nếu Việt Nam muốn hệ thống hải quan theo kịp thương mại điện tử xuyên biên giới, logistics và các mô hình kinh tế mới.
Luật nhấn mạnh tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong toàn bộ quy trình nghiệp vụ, hướng tới thực hiện đầy đủ hải quan số. Một điểm then chốt là việc hoàn thiện cơ chế một cửa quốc gia, làm rõ cách phối hợp và chia sẻ dữ liệu điện tử, đồng thời bổ sung nguyên tắc không yêu cầu nộp lại bản giấy hoặc hồ sơ đã có trên hệ thống.
Điều này mang ý nghĩa rất thực tế: doanh nghiệp xuất nhập khẩu sẽ phải sống chung với hạ tầng hải quan số, nơi dữ liệu được chia sẻ giữa nhiều cơ quan quản lý, giảm mạnh giấy tờ thủ công nhưng tăng độ minh bạch và khả năng truy vết. Ai còn quen “chạy hồ sơ giấy”, “xin xác nhận lại” sẽ thấy cuộc chơi đã thay đổi hoàn toàn.
Cải cách thủ tục hành chính hải quan: Bớt xin – bớt chờ – tăng hậu kiểm
Luật Hải quan sửa đổi đặt một trọng tâm rõ ràng: cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính hải quan và chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Điều này phù hợp với xu hướng quốc tế, nhưng đồng thời buộc doanh nghiệp phải “sạch sẽ” hơn trong tuân thủ, vì mọi dữ liệu đều được lưu vết trên hệ thống số.
Dự thảo Luật đã cắt giảm một số điều kiện kinh doanh, không quy định lại điều kiện đối với đại lý làm thủ tục hải quan, mà chuyển sang cơ chế hậu kiểm theo tiêu chuẩn nghề nghiệp. Luật cũng bổ sung cơ chế xử lý khi hệ thống gặp sự cố, có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, ở vùng sâu, vùng xa, đồng thời phân định rõ sai sót vô ý với hành vi cố ý vi phạm ở cấp văn bản dưới luật.
Quan trọng hơn, nguyên tắc không yêu cầu nộp lại dữ liệu đã chia sẻ qua cơ chế một cửa quốc gia loại bỏ kiểu “xin – cho” thông qua bổ sung hồ sơ lặp lại. Nhưng đổi lại, cơ quan hải quan sẽ có nhiều dữ liệu hơn để phân tích rủi ro, tăng kiểm tra sau thông quan. Doanh nghiệp nào quen đối phó bằng giấy tờ chắp vá sẽ chịu nhiều áp lực hơn hẳn.
Thương mại điện tử, logistics và tác động trực tiếp tới doanh nghiệp
Luật Hải quan sửa đổi không né tránh thực tế mới: xuất nhập khẩu Việt Nam ngày càng gắn chặt với thương mại điện tử, logistics hiện đại và kho ngoại quan. Vì vậy, luật bổ sung các quy định về kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử, hoàn thiện quản lý kho ngoại quan, hàng miễn thuế, hàng trung chuyển và các khu thương mại, trung tâm logistics.
Luật còn mở rộng nghĩa vụ đối với các chủ thể mới như doanh nghiệp bưu chính, chuyển phát nhanh, chủ sàn thương mại điện tử và đơn vị vận chuyển hàng hóa, đồng thời yêu cầu cả nền tảng thương mại điện tử nước ngoài không có trụ sở tại Việt Nam phải kết nối dữ liệu với cơ quan hải quan. Từ góc nhìn doanh nghiệp, đây là sự thay đổi mang tính “xuyên chuỗi”: từ người bán, sàn, đơn vị logistics đến người mua đều nằm trong mạng lưới giám sát dữ liệu.
Trong bối cảnh giai đoạn 2021–2025 cơ quan hải quan đã xử lý 81.928 vụ vi phạm và chuyển khởi tố 176 vụ, riêng 7 tháng đầu năm 2026 đã xử lý 13.413 vụ, chuyển khởi tố 7 vụ, việc siết quản lý qua thương mại điện tử là điều không thể tránh. Doanh nghiệp phải coi đây là động lực để chuẩn hóa hợp đồng, chứng từ và dữ liệu, thay vì xem nó như thêm một lớp “giám sát phiền toái”.
Chuẩn bị cho mốc 1/3/2027: Doanh nghiệp cần làm gì?
Luật Hải quan sửa đổi sẽ có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, kèm theo điều khoản chuyển tiếp làm rõ phạm vi áp dụng với những vụ việc đang thực hiện. Khoảng thời gian từ nay đến đó không phải để chờ hướng dẫn rồi mới hành động, mà là “khoảng đệm” để doanh nghiệp tự nâng cấp hệ thống và quy trình nội bộ.
Doanh nghiệp nên tập trung vào ba việc. Một là rà soát toàn bộ quy trình thủ tục hành chính hải quan nội bộ, chuyển sang quản lý bằng dữ liệu số, gắn với mã hàng, trị giá, chứng từ điện tử. Hai là đầu tư, dù ở mức tối thiểu, vào hệ thống quản lý dữ liệu xuất nhập khẩu có khả năng tích hợp với cơ chế một cửa quốc gia và các nền tảng hải quan số. Ba là đào tạo nhân sự hiểu rõ quản lý rủi ro và tuân thủ, vì luật đã phân định rõ hai khái niệm này và sẽ có hướng dẫn chi tiết ở cấp Chính phủ.
Nếu nhìn Luật Hải quan sửa đổi như một gánh nặng mới, doanh nghiệp sẽ chỉ thấy chi phí và rủi ro. Nhưng nếu xem đây là cơ hội đồng bộ hóa dữ liệu, tiết kiệm thời gian thông quan và giảm va chạm với cơ quan quản lý, thì hải quan số hóa lại là lợi thế cạnh tranh. Đến 1/3/2027, câu hỏi không phải là luật thay đổi gì, mà là doanh nghiệp có kịp thay đổi cùng luật hay không.
