Đề chung tạo cùng một thước đo, nhưng chưa tự bảo đảm công bằng
Đề kiểm tra chung là bài kiểm tra định kỳ do Sở Giáo dục và Đào tạo xây dựng, thẩm định và cung cấp cho các trường trên địa bàn ở một số môn, nhằm đánh giá học sinh theo cùng yêu cầu chương trình. Quy định mới áp dụng với học sinh lớp 5, lớp 9 và lớp 12, thay cho cách từng trường tự ra đề ở các môn được lựa chọn.
Với lớp 5, bài chung tổ chức vào cuối học kỳ I và cuối năm học; với học sinh lớp 9 và lớp 12, vào cuối học kỳ I và cuối học kỳ II. Đây là thay đổi đáng chú ý trong bối cảnh ngành giáo dục nhấn mạnh dạy thật, học thật, thi thật và kết quả thật. Một đề thống nhất có thể giảm chênh lệch độ khó giữa trường này với trường khác, đồng thời giúp cơ quan quản lý nhìn rõ hơn mặt bằng dạy học. Nhưng đề chung chỉ tạo cơ hội so sánh công bằng; nó không tự làm cho toàn bộ quá trình đánh giá khách quan.
Sở ra đề, địa phương chọn môn và số lượng
Ai quyết định môn thi? Sở GD&ĐT chủ trì xây dựng, thẩm định và cung cấp đề cho những môn đánh giá bằng điểm số được lựa chọn, nhưng số lượng và danh sách môn không mặc định giống nhau ở mọi nơi. Địa phương cân nhắc điều kiện thực tế; các môn, khối lớp và thời điểm còn lại tiếp tục do trường tổ chức theo quy định hiện hành.
Cách phân quyền này có lý: Sở giữ vai trò bảo đảm chuẩn chung, còn địa phương có dư địa tính đến năng lực tổ chức và bối cảnh trường học. Tuy nhiên, quyền lựa chọn cũng đòi hỏi thông tin sớm, minh bạch để học sinh, phụ huynh và giáo viên biết môn nào áp dụng đề chung. Nếu thiếu hướng dẫn rõ ràng, sự linh hoạt có thể khiến cách triển khai giữa các địa phương khó so sánh.
Sau khi thông tư được ban hành, cơ quan quản lý chất lượng sẽ hướng dẫn xây dựng ma trận, ngân hàng đề và quy trình kỹ thuật; các Sở dự kiến tập huấn giáo viên, chuẩn hóa câu hỏi trước khi triển khai.
Chống chênh lệch điểm số phải bắt đầu từ khâu coi, chấm
Kỳ vọng lớn nhất của đề kiểm tra chung là đặt học sinh ở các trường trên cùng một thang đo. Khi câu hỏi và yêu cầu đánh giá thống nhất, kết quả có thể giúp phát hiện chênh lệch trong dạy học, hạn chế tình trạng lạm phát điểm và làm đẹp học bạ. Tuy vậy, không nên lấy một bài kiểm tra làm căn cứ duy nhất để xếp hạng trường: dữ liệu có ích hơn khi được dùng để nhận ra điểm yếu và điều chỉnh cách dạy.
Lo ngại của giáo viên và phụ huynh nằm ở phần sau khi đề được phát: coi thi thiếu nghiêm túc có thể tạo điều kiện trao đổi bài hoặc hỗ trợ không phù hợp, còn chấm nới tay làm điểm số mất ý nghĩa. Vì vậy, giao trường coi và chấm bài cần đi kèm quy trình giám sát đủ chặt. Chấm chéo giữa các trường là một giải pháp được nêu để tăng khách quan; bài làm trên máy tính, nếu đủ điều kiện và được thông báo trước, cũng có thể giúp trả kết quả nhanh, giảm tải chấm và tăng khả năng kiểm soát.
Công bằng nằm ở cả quy trình, không chỉ ở đề
Đề chung là bước cần thiết để thu hẹp khác biệt giữa các trường, nhưng không phải chiếc thước đo tự động đáng tin cậy. Muốn kết quả phản ánh đúng năng lực, đề phải bám sát yêu cầu cần đạt của chương trình, việc coi thi phải nghiêm và chấm bài phải nhất quán. Nếu chỉ thống nhất câu hỏi mà để khâu thực hiện thiếu kiểm soát, điểm số vẫn có thể lệch khỏi năng lực thực.
Phán đoán hợp lý lúc này là ủng hộ chủ trương, đồng thời đòi hỏi trách nhiệm giải trình ở từng khâu: công bố rõ môn thi, chuẩn bị ngân hàng đề có chất lượng, giám sát coi thi và tổ chức chấm chéo khi phù hợp. Khi những điều kiện ấy được thực hiện đồng bộ, đề kiểm tra chung mới có thể trở thành dữ liệu hữu ích cho đánh giá học sinh và cải thiện dạy học, thay vì chỉ tạo thêm một kỳ thi.
