Đề thi chung lớp 5, 9, 12 là gì và vì sao gây tranh luận?
Đề thi chung lớp 5, 9, 12 là các bài kiểm tra cuối kỳ thống nhất do Sở Giáo dục và Đào tạo biên soạn, áp dụng cho một số môn được đánh giá bằng điểm số, nhằm chuẩn hóa đánh giá học sinh trên toàn địa bàn và thay thế tình trạng mỗi trường tự ra đề với mức độ khó dễ khác nhau. Từ ngày 1-12-2026, theo Thông tư 89/2026/TT-BGDĐT, các Sở Giáo dục và Đào tạo sẽ chủ trì xây dựng, thẩm định và cung cấp đề kiểm tra định kỳ chung cho lớp 5, 9, 12, tổ chức vào cuối học kỳ I và cuối năm học với lớp 5, còn lớp 9 và 12 là cuối học kỳ I và cuối học kỳ II. Mục tiêu được tuyên bố là đẩy mạnh chuyển đổi số, nâng cao tính khách quan, công bằng và thực chất trong kiểm tra, đánh giá học sinh.
Chuẩn hóa đánh giá: Thang đo chung hay chiếc thước lạnh lùng?
Cốt lõi của chính sách là chuẩn hóa đánh giá học sinh: cùng một chương trình, cùng một thang đo. Việc kiểm tra bằng đề chung lớp 5, 9, 12 được kỳ vọng tạo thang đo thống nhất về chất lượng giáo dục giữa các trường trong cùng địa phương. Đổi mới này giúp đánh giá đồng bộ, khách quan năng lực học sinh toàn địa phương, đồng thời giảm bớt áp lực tự xây dựng đề thi cho các nhà trường. Khi sở giáo dục đề thi, sự chênh lệch độ khó – dễ giữa các trường được kéo lại gần hơn, tránh cảnh học sinh “xuất sắc” ở trường này nhưng không tương xứng ở trường khác vì mặt bằng đề quá khác nhau. Một phụ huynh có con học lớp 5 nhận xét, dùng chung đề giúp đánh giá kết quả học tập trên một mặt bằng thống nhất, hữu ích khi chuẩn bị chuyển cấp vào lớp 6.
Công bằng trên giấy và khoảng cách ngoài thực tế
Vấn đề là, một đề thi chung không tự động tạo ra công bằng thực chất. Ngay trong cùng một thành phố, chất lượng giáo dục giữa trường nội thành và vùng xa trung tâm vẫn có khoảng cách đáng kể. Một trường THCS sau sáp nhập có tới 24 lớp 9 với hơn 1.000 học sinh, nhưng kết quả thi vào lớp 10 nhiều năm chỉ ở mức trung bình, điểm chuẩn các trường THPT công lập khu vực này thuộc nhóm thấp của thành phố. Trong bối cảnh đó, kiểm tra cuối kỳ thống nhất dễ biến thành “bài test” phơi bày chênh lệch hơn là công cụ hỗ trợ. Nếu không đi kèm đầu tư bồi dưỡng, đề thi chung có nguy cơ trở thành chiếc thước lạnh lùng đo sự bất bình đẳng về điều kiện học tập. Câu hỏi lớn là: chuẩn hóa đánh giá học sinh có đi cùng chuẩn hóa cơ hội học tập hay không.
Áp lực mới cho giáo viên, học sinh và bài toán sử dụng kết quả
Về lý thuyết, việc sở giáo dục đề thi giúp giảm áp lực ra đề cho trường học. Nhưng áp lực không biến mất, nó chuyển dạng. Giáo viên phải dành thêm thời gian nghiên cứu cấu trúc đề chung, điều chỉnh kế hoạch dạy học để “khớp” với yêu cầu của sở, trong khi vẫn phải tự ra đề cho các môn và khối lớp còn lại. Với học sinh, đặc biệt là lớp 5 và 9, nếu nhà trường và phụ huynh quá coi trọng điểm số, đề thi chung dễ trở thành nguồn lo âu mới thay vì trải nghiệm đánh giá công bằng. Ngay cả học sinh lớp 9 mong được tập dượt trước kỳ thi vào lớp 10 cũng băn khoăn không biết sẽ kiểm tra chung ở một số môn hay tất cả. Nếu kết quả chỉ được dùng để xếp hạng, khen thưởng, thay vì điều chỉnh dạy – học, thì ý nghĩa cải cách sẽ bị triệt tiêu.
Chuyển đổi số và bước tiếp theo: Công bằng phải đi cùng linh hoạt
Thông tư 89 không chỉ nói về đề thi chung lớp 5, 9, 12 mà còn mở đường cho kiểm tra trên máy tính và học bạ số, với mục tiêu đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý kết quả học tập. Các trường THCS, THPT được phép tổ chức kiểm tra định kỳ trên máy tính nếu đáp ứng điều kiện về cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin, phần mềm và yêu cầu kỹ thuật. Bài làm trên máy tính có giá trị pháp lý tương đương bài trên giấy khi bảo đảm tính toàn vẹn, xác thực, bảo mật và lưu trữ. Một số địa phương còn tính chuyện mở rộng khảo sát bằng đề chung cho lớp 4 và 7 trong năm học tới. Hướng đi đúng không phải là giảm chuẩn để “chiều” vùng yếu, mà là giữ chuẩn chung nhưng linh hoạt trong cách dùng kết quả, tập trung hỗ trợ những nơi, những nhóm học sinh đang bị chiếc thước chuẩn hóa kéo tụt lại phía sau.
