Đề chung là gì và áp dụng ra sao?
Đề kiểm tra định kỳ chung là đề do Sở Giáo dục và Đào tạo xây dựng, thẩm định và cung cấp để các trường trên cùng địa bàn dùng cho một số môn ở lớp 5, lớp 9 và lớp 12, thay vì mỗi trường tự ra đề cho các môn được chọn. Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư 89/2026/TT-BGDĐT, có hiệu lực từ ngày 1.12.2026, quy định cách làm này nhằm tăng tính khách quan, công bằng và thực chất trong đánh giá học sinh.
Phạm vi triển khai không giống nhau ở mọi địa phương: từng Sở quyết định môn học và số lượng môn theo điều kiện thực tế, mức độ sẵn sàng và khả năng tổ chức. Với lớp 5, các đợt kiểm tra chung diễn ra vào cuối học kỳ I và cuối năm học; học sinh lớp 9 và học sinh lớp 12 kiểm tra vào cuối học kỳ I và cuối học kỳ II. Các môn, khối lớp và thời điểm còn lại tiếp tục do trường chủ động theo quy định hiện hành.
Mặt bằng chung có ích, nhưng điểm số không phải bức tranh toàn cảnh
Lợi ích đáng kể nhất của đề kiểm tra chung là tạo căn cứ đối chiếu kết quả giữa các trường. Khi câu hỏi cùng dựa trên ma trận, bản đặc tả và yêu cầu cần đạt của chương trình, chênh lệch do mỗi trường tự lựa chọn phạm vi hay độ khó có thể giảm. Kết quả cũng giúp ngành giáo dục nhận diện nội dung học sinh còn yếu, từ đó điều chỉnh dạy học và hỗ trợ chuyên môn, thay vì chỉ nhìn vào điểm số cuối kỳ.
Đây là lý do chủ trương có ý nghĩa trong bối cảnh chương trình giáo dục phổ thông 2018 được triển khai đồng bộ và một bộ sách giáo khoa được sử dụng thống nhất từ năm học 2026-2027: đề chuẩn hóa có thể bổ sung dữ liệu để phân tích chất lượng giữa các trường. Tuy vậy, một bài kiểm tra không thể đại diện cho toàn bộ chất lượng dạy học. Khi so sánh, cần tính đến đầu vào, điều kiện học tập và tiến bộ của học sinh; nếu biến điểm thi thành bảng xếp hạng đơn giản, dữ liệu sẽ dễ bị diễn giải sai.
Việc Sở ra đề cũng không thay trách nhiệm của nhà trường: trường vẫn tổ chức coi, chấm, tổng hợp kết quả và chịu trách nhiệm về tính khách quan, công bằng, thực chất. Trường THCS và THPT có thể kiểm tra trên máy tính nếu đáp ứng yêu cầu về thiết bị, hạ tầng, phần mềm và quy trình; học sinh, phụ huynh phải được thông báo trước về yêu cầu kỹ thuật. Với học sinh khuyết tật, nhà trường cần có điều chỉnh hợp lý.
Bảo mật, coi chấm và công bằng là phép thử thật sự
Đề chung chỉ đáng tin khi được giữ kín. Nếu ngân hàng câu hỏi được phân phối tới nhiều đơn vị mà thiếu phân quyền và kiểm soát, nguy cơ câu hỏi bị lộ hoặc phổ biến trước ngày kiểm tra sẽ tăng. Một đề bị học trước không còn đo năng lực như dự định, còn học sinh ở nơi bảo mật tốt sẽ chịu bất lợi nếu nơi khác có thông tin sớm.
Coi và chấm bài cũng không thể xem là khâu phụ. Coi kiểm tra lỏng lẻo có thể tạo điều kiện trao đổi bài hoặc nhận hỗ trợ không phù hợp; chấm thiếu nhất quán lại làm mất ý nghĩa của mặt bằng chung. Hơn nữa, cùng ma trận không có nghĩa mọi đề có độ khó tương đương, và cùng thang điểm cũng chưa đủ để kết quả so sánh trực tiếp. Nếu học sinh chuyển sang học tủ theo dự đoán dạng câu hỏi, đề chung sẽ vô tình thu hẹp việc học thay vì khuyến khích hiểu và vận dụng.
Vì vậy, Sở cần công bố sớm ma trận, phạm vi và lịch kiểm tra, đồng thời bảo mật ngân hàng câu hỏi; nhà trường cần có quy trình coi chấm rõ ràng và nhất quán. Công bố phạm vi không đồng nghĩa công khai câu hỏi cụ thể: ranh giới này giúp học sinh chuẩn bị đúng chương trình mà không biến kỳ kiểm tra thành cuộc đoán đề.
Triển khai có trách nhiệm, đừng để một kỳ thi thành thước đo duy nhất
Thông tư hướng tới chuyển đổi số trong quản lý kết quả, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và cải thiện tính khách quan của kiểm tra, đánh giá. Bước tiếp theo là hướng dẫn xây dựng ma trận, ngân hàng đề và quy trình kỹ thuật câu hỏi; sau đó, Sở tập huấn giáo viên và chuẩn hóa câu hỏi trước khi đưa vào sử dụng. Đây không nên chỉ là việc phát đề thống nhất, mà phải xây được năng lực ra đề và phân tích kết quả có chất lượng.
Kết luận, đề kiểm tra chung là một công cụ hữu ích để giảm độ vênh giữa trường học và tạo thêm căn cứ điều chỉnh dạy học, nhưng bản thân đề không bảo đảm công bằng. Hiệu quả phụ thuộc vào chất lượng câu hỏi, bảo mật, coi chấm nghiêm túc và cách sử dụng dữ liệu có xét đến hoàn cảnh từng nhóm học sinh. Nếu đáp ứng các điều kiện ấy, điểm số sẽ hỗ trợ đánh giá học sinh; nếu không, đề chung chỉ tạo cảm giác thống nhất mà chưa chắc phản ánh đúng năng lực.
