Tôm, nghêu Việt Nam và cú hích từ sự dịch chuyển nhu cầu tại Mỹ
Xuất khẩu tôm và nghêu của Việt Nam sang Mỹ là xu hướng gia tăng đơn hàng và giá trị xuất khẩu đối với hai mặt hàng thủy sản chủ lực này, phản ánh sự thay đổi trong cấu trúc thị trường cũng như nhu cầu tiêu dùng tại Mỹ đối với sản phẩm protein biển có truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn bền vững và mức độ chế biến cao hơn.
Trong bức tranh tăng trưởng xuất khẩu thủy sản, tôm vẫn là trụ cột, còn nghêu bất ngờ nổi lên như “kẻ thay đổi cuộc chơi” nhờ nhu cầu cải thiện tại các thị trường khó tính. Trong khi một số thị trường truyền thống chững lại, Mỹ đang chuyển từ vị thế “vùng trũng” sang điểm đến đầy tiềm năng. Điều này không chỉ là câu chuyện tăng trưởng đơn thuần mà là dấu hiệu tái cấu trúc chiến lược thị trường của doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt quanh hai trụ cột: xuất khẩu tôm Mỹ và xuất khẩu nghêu Việt Nam. Ai nắm bắt sớm sự dịch chuyển này sẽ có lợi thế dẫn đầu trong chu kỳ hồi phục mới của tăng trưởng xuất khẩu thủy sản.
Tôm: Tăng trưởng khá nhưng Mỹ vẫn là điểm nghẽn khó bỏ qua
Sau 7 tháng, ngành tôm ghi nhận mức tăng trưởng khá dù thị trường thế giới biến động mạnh, cho thấy sức chống chịu của doanh nghiệp trong nước. Tuy vậy, bức tranh không hoàn toàn màu hồng khi động lực tăng trưởng đang lệch mạnh về một số thị trường nhất định, khiến rủi ro phụ thuộc gia tăng. Cạnh đó, xuất khẩu tôm Mỹ vẫn gặp nhiều rào cản thuế và cạnh tranh, biến thị trường được xem là “cao cấp” này thành một bài toán nan giải hơn là động lực tăng trưởng dễ dàng.
Một câu nói đáng trích dẫn là: "Ở chiều ngược lại, thị trường Mỹ vẫn đối mặt nhiều khó khăn khi doanh nghiệp xuất khẩu chịu áp lực từ chính sách thuế quan và sự cạnh tranh ngày càng lớn từ các nguồn cung khác". Điều này hàm ý rằng nếu chỉ dựa vào giá thấp, tôm Việt Nam khó bứt phá tại thị trường thủy sản Mỹ. Mỹ đang là một trong những thị trường lớn của tôm Việt Nam, nhưng để biến hiện diện thành lợi thế chiến lược, doanh nghiệp buộc phải chuyển nhanh sang mô hình sản phẩm chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc rõ ràng và đáp ứng tiêu chuẩn bền vững, thay vì tiếp tục đua nhau bán hàng khối lượng lớn, biên lợi nhuận mỏng.
Nghêu: Mỹ vươn lên thành điểm sáng mới, thay thế thị trường truyền thống
Trái với bức tranh còn nhiều lực cản của tôm, xuất khẩu nghêu Việt Nam đang tăng tốc trở lại với mức tăng hai con số, cho thấy nhu cầu với nhóm nhuyễn thể này đang phục hồi trên diện rộng. Đáng chú ý nhất là cú bứt phá tại Mỹ, nơi kim ngạch xuất khẩu nghêu tăng tới 62% trong 7 tháng, đưa Mỹ lên thành thị trường lớn thứ ba của mặt hàng này. Sự thay đổi này cho thấy cấu trúc xuất khẩu nghêu Việt Nam đang có chuyển dịch rõ rệt: thay vì lệ thuộc vào một số thị trường châu Á, trọng tâm đang dần nghiêng về EU và Mỹ.
Châu Âu tiếp tục là “pháo đài” tiêu thụ nghêu Việt Nam với các thị trường chủ lực như Tây Ban Nha, Italy và Bồ Đào Nha cùng tăng trưởng mạnh, chiếm hơn 60% tổng kim ngạch xuất khẩu nghêu. Điều đáng bàn là nhu cầu tại những thị trường này đang chuyển sang các sản phẩm tiện lợi: hấp chín, đông lạnh, tách vỏ. Nếu doanh nghiệp Việt Nam nhanh chóng tái cấu trúc danh mục sang sản phẩm giá trị gia tăng, kết hợp đà tăng trưởng xuất khẩu thủy sản tại Mỹ, nghêu hoàn toàn có thể trở thành một trụ cột mới ngang tầm tôm, thay vì chỉ là sản phẩm “phụ” như trước đây.
Lợi thế bền vững và bài toán giá trị gia tăng cho chuỗi nghêu
Khác với nhiều sản phẩm thủy sản phải chạy đua chi phí, nghêu Việt Nam có một lợi thế nền tảng: vùng nuôi rộng, sinh kế cộng đồng và các chứng nhận bền vững quốc tế ngày càng nhiều. Nhiều khu vực nuôi tại Bến Tre, Tiền Giang, Trà Vinh, Nam Định, Ninh Bình đã đạt chứng nhận MSC hoặc ASC, mở cánh cửa bước vào các thị trường đòi hỏi cao về môi trường như EU và Mỹ. Đây là tài sản chiến lược mà nhiều đối thủ chưa có, và nếu không nhanh tay biến thành ưu thế thương mại, Việt Nam sẽ bỏ lỡ giai đoạn vàng để củng cố thương hiệu trên thị trường thủy sản Mỹ và châu Âu.
Tuy nhiên, lợi thế vùng nuôi và chứng nhận mới chỉ là “vé vào cửa”. Để tăng trưởng thực chất, chuỗi nghêu buộc phải đi xa hơn: tăng liên kết giữa vùng nuôi, hợp tác xã và nhà máy chế biến; giảm tỷ trọng nguyên liệu thô, tăng mạnh nghêu đông lạnh, tách vỏ, hấp chín và các sản phẩm chế biến sâu. Theo đánh giá, dư địa tăng trưởng sẽ phụ thuộc đáng kể vào khả năng kiểm soát chất lượng, ổn định nguyên liệu và thích ứng với tiêu chuẩn ngày càng cao tại các thị trường nhập khẩu. Nói cách khác, tương lai của xuất khẩu nghêu Việt Nam sẽ được quyết định trong nhà máy và phòng thí nghiệm, không chỉ trên bãi triều.
Cơ hội từ Mỹ: Thời điểm phải chọn chiến lược, không thể chọn an toàn
Nhìn về những tháng còn lại, cả tôm và nghêu đều còn dư địa tăng trưởng nếu Việt Nam dám thay đổi cách tiếp cận. Với tôm, dư địa được đánh giá vẫn nằm ở các thị trường như Trung Quốc, các nước CPTPP, Australia và Nhật Bản, nhưng doanh nghiệp phải cân đối giữa việc mở rộng đơn hàng và bảo vệ biên lợi nhuận trước cạnh tranh và biến động chi phí. Với nghêu, tăng trưởng xuất khẩu trong 7 tháng đang mở ra cơ hội mở rộng thị trường, nhưng kết quả cuối cùng phụ thuộc vào khả năng kiểm soát chất lượng, ổn định vùng nguyên liệu và đáp ứng tiêu chuẩn nhập khẩu ngày càng khắt khe.
Cơ hội tại Mỹ không dành cho những doanh nghiệp chọn con đường an toàn. Mỹ vừa là thị trường khắt khe, vừa là “bàn thử lửa” cho năng lực nâng cấp chuỗi giá trị của thủy sản Việt Nam. Nếu tiếp tục đi theo lối mòn bán nguyên liệu thô, ngành sẽ mắc kẹt trong vòng xoáy cạnh tranh giá. Ngược lại, nếu coi Mỹ là nơi để định hình chuẩn mới về sản phẩm chế biến sâu, bền vững và truy xuất nguồn gốc, lợi ích sẽ lan ra cả chuỗi từ nông dân nuôi trồng đến doanh nghiệp chế biến. Thời điểm này, câu hỏi không còn là có nên đẩy mạnh tăng trưởng xuất khẩu thủy sản vào Mỹ hay không, mà là: Việt Nam sẽ vào cuộc với tâm thế “bán rẻ để lấy số” hay “tăng giá trị để giữ chỗ đứng lâu dài”?
