Khảo sát phải đo được thực chất, không chỉ hoàn thành thủ tục
Khảo sát học sinh là hoạt động thu thập kết quả học tập cùng thông tin về môi trường học tập để đánh giá chất lượng giáo dục và làm căn cứ điều chỉnh dạy, học. Với mục tiêu đó, Bộ GD-ĐT đề nghị các sở cung cấp thông tin khách quan, tin cậy về học sinh lớp 5, lớp 9 và lớp 11, phục vụ việc xây dựng giải pháp, chính sách cho chương trình giáo dục phổ thông hiện hành.
Sở GD-ĐT TPHCM đã ban hành hướng dẫn khảo sát toàn bộ học sinh ba khối này theo yêu cầu của Bộ. Điều đáng chú ý không phải là quy mô toàn diện tự thân, mà là liệu dữ liệu thu được có đủ chính xác để chỉ ra điểm mạnh, khoảng trống học tập và những yếu tố tác động đến kết quả hay không. Nếu khảo sát chỉ được tổ chức để báo cáo đã hoàn thành, nó sẽ tạo thêm việc cho trường học nhưng không giúp nhà quản lý ra quyết định tốt hơn.
Vì thế, yêu cầu của TPHCM về triển khai đồng bộ, đúng nội dung, không hình thức, không đối phó nên được xem là tiêu chuẩn cốt lõi chứ không phải lời nhắc mang tính thủ tục.
Phạm vi khảo sát rộng, câu hỏi cũng phải được hiểu đúng
Đối tượng khảo sát là học sinh lớp 5, lớp 9 và lớp 11 trong năm học 2025-2026. Học sinh lớp 5 làm bài Toán và Tiếng Việt trên giấy; học sinh lớp 9 và lớp 11 được khảo sát hai trong ba môn Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh. Ngoài bài làm, học sinh trả lời bảng hỏi về bản thân, gia đình và trường học; hiệu trưởng, giáo viên và phụ huynh cũng tham gia bảng hỏi trực tuyến.
Cách tiếp cận này có thể giúp đặt điểm số trong bối cảnh rộng hơn, thay vì quy mọi khác biệt cho năng lực cá nhân. Nhưng bảng hỏi chỉ hữu ích khi người tham gia hiểu rõ mục đích, được trả lời trung thực và không bị hướng dẫn theo đáp án có lợi cho đơn vị. Nhà trường cần chuẩn bị tổ chức, không nên luyện học sinh để làm đẹp kết quả khảo sát.
Với học sinh lớp 9, dữ liệu có thể góp phần nhận diện mức độ đáp ứng chương trình ở một giai đoạn chuyển cấp. Tuy vậy, khảo sát cấp tỉnh, thành phố không nên bị biến thành bảng xếp hạng trường học nếu chưa tính đến điều kiện dạy và học khác nhau.
Đánh giá cuối cấp cần thống nhất nhưng không thể chỉ dựa vào điểm
Khảo sát quốc gia diễn ra trong bối cảnh ngành giáo dục cũng kỳ vọng tăng tính thống nhất, khách quan của đánh giá ở các khối lớp chuyển cấp. Theo Thông tư số 89/2026/TT-BGDĐT, học sinh lớp 5, lớp 9 và lớp 12 sẽ làm kiểm tra cuối kỳ bằng đề chung do sở chủ trì; thông tư có hiệu lực từ ngày 1-12-2026. Đây là một hướng triển khai khác với khảo sát lớp 5, 9 và 11, nhưng cùng đặt ra yêu cầu: kết quả phải có thể so sánh và phản ánh năng lực học sinh.
Đề chung có thể hạn chế chênh lệch do mỗi trường tự ra đề, đồng thời giúp học sinh nhận ra phần kiến thức còn yếu. Nhưng tính thống nhất không đồng nghĩa với một bài kiểm tra có thể giải thích toàn bộ chất lượng giáo dục. Đề cần bám chương trình, có mức độ phù hợp và đánh giá được khả năng vận dụng; việc chấm cũng cần rõ ràng, nhất quán.
Kết quả kiểm tra cuối cấp và dữ liệu khảo sát chỉ có giá trị khi được dùng để điều chỉnh cách dạy, hỗ trợ học sinh và cải thiện chính sách, thay vì trở thành đích đến là điểm số hay thành tích.
Niềm tin vào dữ liệu phụ thuộc vào cách sử dụng dữ liệu
Một khảo sát đáng tin cần bảo đảm khâu tổ chức rõ trách nhiệm, dữ liệu được thu thập nhất quán và kết quả được diễn giải thận trọng. Nếu điều kiện tổ chức khác nhau mà không được ghi nhận, so sánh giữa trường hoặc địa phương có thể dẫn đến kết luận sai. Nếu kết quả chỉ được dùng để quy trách nhiệm, các đơn vị sẽ có động cơ đối phó; nếu được dùng để xác định nhu cầu hỗ trợ, dữ liệu có cơ hội cải thiện chất lượng.
Học sinh cũng cần biết bài khảo sát không phải dịp để tạo áp lực thành tích mới. Một kết quả có ích giúp các em nhận diện nội dung cần bổ sung và giúp giáo viên cân nhắc điều chỉnh phương pháp, thay vì dán nhãn năng lực bằng một con số đơn lẻ.
Yêu cầu khảo sát toàn diện chỉ đáng giá khi đi kèm sự trung thực trong thực hiện và trách nhiệm trong sử dụng kết quả. Đó là cách để kỳ vọng về đánh giá khách quan, thống nhất trở thành công cụ cải thiện giáo dục thực chất, không phải một cuộc kiểm tra hình thức khác.
