Chọn tổ hợp môn lớp 10: Quyết định định hình ba năm phổ thông và cánh cửa đại học
Chọn tổ hợp môn lớp 10 là việc học sinh trung học phổ thông quyết định bốn môn tự chọn bên cạnh tám môn bắt buộc, quyết định này ảnh hưởng trực tiếp đến ba năm học tiếp theo, định hướng nghề nghiệp cá nhân và khả năng tham gia các tổ hợp xét tuyển đại học phù hợp với mục tiêu dài hạn. Việc lựa chọn tổ hợp môn ngay từ lớp 10 được nhiều hiệu trưởng đánh giá là “quyết định có ý nghĩa rất lớn” vì nó vừa là khung học tập, vừa là nền tảng hướng nghiệp và xét tuyển sau này. Vấn đề không phải học sinh không nghiêm túc, mà là hệ thống vẫn để các em tự xoay xở với thông tin rời rạc, thiếu bức tranh nghề nghiệp rõ ràng. Nếu phụ huynh và nhà trường tiếp tục coi đây là thủ tục hành chính thay vì một quyết định chiến lược, chúng ta sẽ còn chứng kiến thêm nhiều lứa học sinh “vỡ mộng” khi đã sang lớp 12.
Vì sao học sinh chỉ nhận ra mình chọn sai ở lớp 11–12?
Thực tế cho thấy nhiều học sinh chọn tổ hợp môn từ lớp 10 nhưng tới lớp 12 mới nhận ra không phù hợp với ngành nghề hoặc tổ hợp xét tuyển đại học mong muốn. Khi ấy, việc chuyển tổ hợp hầu như không thể vì quy định chỉ cho phép xem xét chủ yếu từ lớp 10 lên lớp 11; sang lớp 12 gần như phải giữ ổn định để không phá vỡ kế hoạch lớp học và phân công giáo viên. Nguyên nhân sâu xa nằm ở áp lực luyện thi THPT Quốc gia và tuyển sinh lớp 10: suốt cấp THCS, phần lớn học sinh và phụ huynh dồn lực cho Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh, dẫn tới “học lệch, học tủ” và nền tảng yếu ở các môn khoa học tự nhiên. Khi lên THPT, nhiều em vẫn chọn các tổ hợp tự nhiên để “mở rộng cơ hội”, rồi nhanh chóng choáng ngợp trước yêu cầu kiến thức của Vật lý, Hóa học, Sinh học, đặc biệt với học sinh vùng khó khăn.
Sai tổ hợp, sai ngành: Cửa đại học hẹp lại và nguồn nhân lực méo mó
Mismatch giữa tổ hợp ở phổ thông và ngành nghề mong muốn không chỉ khiến học sinh lúng túng khi đăng ký tổ hợp xét tuyển đại học, mà còn làm lệch hướng phân bổ nguồn nhân lực. Nhiều em chọn tổ hợp xã hội bởi cảm thấy dễ hơn cho thi tốt nghiệp THPT hoặc xét tuyển đại học, trong khi đất nước lại đang cần nhân lực lớn ở khoa học tự nhiên, công nghệ, chuyển đổi số và công nghệ thông tin. Hệ quả là có lĩnh vực thừa nhân lực, trong khi những ngành trọng yếu thì thiếu người học. Khi một học sinh lớp 12 nhận ra mình yêu thích ngành kỹ thuật nhưng suốt ba năm lại học tổ hợp không có Vật lý, Hóa học, Sinh học, các em phải đối mặt với lựa chọn đau đớn: hoặc từ bỏ ngành mơ ước, hoặc chấp nhận ôn thi từ vạch xuất phát trong thời gian ngắn. Đây là cái giá của việc định hướng nghề nghiệp quá muộn, không thể chữa bằng vài khóa luyện thi THPT Quốc gia nước rút.
Nhà trường phải chủ động hỗ trợ học sinh lớp 10 đánh giá và điều chỉnh sớm
Điểm tích cực là đã có những trường không coi việc chọn tổ hợp môn lớp 10 là “xong sau một phiếu đăng ký”. Có hiệu trưởng cho biết nhà trường tổ chức họp phụ huynh, sinh hoạt tập trung với học sinh, lập tổ tư vấn gồm giáo viên chủ nhiệm và giáo viên giàu kinh nghiệm để phân tích năng lực, kết quả THCS và định hướng nghề nghiệp từng em, từ đó hỗ trợ lựa chọn tổ hợp phù hợp. Một trường khác dành 15–20 ngày sau khi nhập học để học sinh trải nghiệm rồi đánh giá lại; nếu thấy tổ hợp chưa phù hợp, các em làm đơn trình bày nguyện vọng và lý do để nhà trường xem xét điều chỉnh trước khi chính thức xếp lớp. Bộ Giáo dục cũng yêu cầu các trường tư vấn môn lựa chọn cho học sinh lớp 10 và bảo đảm quyền lợi khi các em cần đổi môn. Đây phải trở thành chuẩn chung, không phải “ưu điểm riêng” vài trường, nếu chúng ta nghiêm túc với mục tiêu hỗ trợ học sinh lớp 10 có lựa chọn sáng suốt.
Quy định dạy thêm, học thêm mới: Cơ hội để học đúng, không học lệch
Một điểm hay bị bỏ qua trong câu chuyện chọn tổ hợp là chính sách về dạy thêm, học thêm. Bộ Giáo dục yêu cầu các trường thực hiện nghiêm quy định, kịp thời phát hiện, chấn chỉnh và xử lý việc lạm thu, ép buộc đóng góp, ép học thêm hoặc lợi dụng tài trợ để thu trái quy định. Nếu nhà trường và phụ huynh hiểu đúng tinh thần này, luyện thi THPT Quốc gia không còn đồng nghĩa với những buổi học thêm chỉ xoay quanh vài môn “thi cử”, mà trở thành quá trình củng cố nền tảng rộng, giúp học sinh mạnh dạn thử sức với các môn khoa học tự nhiên, công nghệ. Phụ huynh cần đặt câu hỏi: lớp học thêm hiện tại giúp con hiểu rõ hơn về các lựa chọn tổ hợp hay chỉ nhồi bài kiểm tra? Nhà trường thì phải chuyển trọng tâm từ chạy theo điểm số sang thiết kế hoạt động tư vấn, trải nghiệm nghề nghiệp và hỗ trợ học sinh xây dựng lộ trình cá nhân. Khi dạy thêm được “siết” đúng chỗ, đó là cơ hội để học sinh học cân bằng hơn, đủ dữ liệu thực tế trước khi chốt tổ hợp.
