Dầu ăn bền vững: khi bã mía và dưa cải muối bước vào cuộc chơi
Dầu ăn bền vững là loại dầu được tạo ra từ các nguồn nguyên liệu dầu tự nhiên có khả năng tái tạo nhanh, không phụ thuộc vào diện tích đất canh tác lớn, không gây áp lực lên nguồn nước ngọt hay hệ sinh thái biển, đồng thời tận dụng phụ phẩm và thực phẩm thừa để giảm lãng phí và hỗ trợ kinh tế tuần hoàn. Trong bối cảnh nhu cầu dầu ăn toàn cầu tăng mạnh, các nguồn dầu truyền thống đang bộc lộ giới hạn về đất, nước và khí hậu, còn dầu từ biển chịu sức ép khai thác và ô nhiễm. Chính ở điểm nghẽn này, nhóm nghiên cứu tại Đại học RMIT Việt Nam đã chọn một lối đi khác: thay vì trồng cây lấy dầu hay khai thác từ biển, họ tìm đến những chủng nấm men tí hon có khả năng tích lũy dầu tự nhiên bên trong tế bào.
Từ bã mía Việt Nam đến cá cơm muối: phòng thí nghiệm đi săn nấm men sinh dầu
Điểm táo bạo của nghiên cứu không nằm ở thiết bị hiện đại, mà ở cách nhìn lại những nguyên liệu tưởng chừng bình thường: bã mía Việt Nam, dưa cải muối và cá cơm muối nguyên con. Thay vì coi chúng là phụ phẩm giá trị thấp, nhóm của nghiên cứu sinh tiến sĩ Nguyễn Quốc Duy, dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Trương Thục Tuyền, đã coi đó là “hệ sinh thái vi sinh vật” cần được khám phá. Họ phân lập các chủng nấm men từ ba môi trường rất khác nhau – phụ phẩm nông nghiệp, thực phẩm lên men và thủy sản bảo quản bằng muối – để tăng cơ hội tiếp cận hệ vi sinh vật đa dạng. Kết quả là nhiều chủng nấm men sinh dầu tự nhiên được xác định từ chính những nguồn thực phẩm quen thuộc của Việt Nam, chứng minh rằng thực phẩm thừa có thể là mỏ tài nguyên sinh học bị bỏ quên.
Những con số biết nói: nấm men đỏ và chất lượng dầu ăn tương lai
Điểm thuyết phục nhất của nghiên cứu nằm ở chất lượng và hiệu suất dầu mà nấm men tạo ra. Nhóm đã đánh giá năm chủng nấm men, không chỉ đo lượng dầu tích lũy mà còn phân tích thành phần axit béo và tiềm năng ứng dụng trong thực phẩm. Cả năm chủng đều tạo ra loại dầu giàu axit béo không bão hòa, chiếm khoảng 70–80% tổng lượng axit béo trong dầu thu được. Đây là nhóm chất béo được đánh giá cao về dinh dưỡng, mở ra cơ hội xây dựng thế hệ dầu ăn bền vững có lợi cho sức khỏe. Đáng chú ý nhất là chủng nấm men đỏ Rhodotorula mucilaginosa, có thể tích lũy lượng dầu tương đương hơn 50% khối lượng sinh khối tế bào – nghĩa là hơn một nửa khối lượng sinh khối là dầu. Với hiệu suất như vậy, nấm men không còn là “vai phụ” trong ngành dầu ăn, mà là ứng viên công nghệ lên men đầy sức nặng.
Từ phòng lab ra thị trường: cơ hội cho kinh tế sinh học tuần hoàn
Việc kết quả được công bố trên tạp chí quốc tế về công nghệ sinh học không chỉ là dấu mốc khoa học, mà còn là lời khẳng định Việt Nam có thể dẫn dắt đổi mới trong nguyên liệu thực phẩm bền vững. Khi dầu vi sinh vật được sản xuất từ phụ phẩm nông nghiệp và thực phẩm thừa, chúng ta giảm phụ thuộc vào khai thác dầu truyền thống, đồng thời chuyển hóa nguồn nguyên liệu giá trị thấp thành thành phần giá trị cao – đúng tinh thần kinh tế sinh học tuần hoàn. Theo Tiến sĩ Tuyền, nguồn vi sinh vật đa dạng, ngành chế biến thực phẩm phát triển và phụ phẩm nông nghiệp dồi dào là nền tảng để Việt Nam xây dựng mô hình này. Về lâu dài, dầu vi sinh vật có thể mở rộng lựa chọn nguyên liệu cho ngành thực phẩm, giúp nhà sản xuất đa dạng hóa nguồn cung, giảm rủi ro chuỗi cung ứng và mở thêm hướng ứng dụng trong mỹ phẩm, sản phẩm dinh dưỡng.
Bước tiếp theo: từ thí nghiệm đến cuộc cách mạng dầu ăn bền vững
Tất nhiên, từ phòng thí nghiệm đến chai dầu ăn trên kệ bếp là một hành trình dài, nhưng nhóm nghiên cứu đã có kế hoạch rõ ràng. Họ hướng đến mở rộng quy mô thí nghiệm, thử nghiệm sử dụng phụ phẩm nông nghiệp làm nguồn nguyên liệu lên men chi phí thấp, tối ưu quy trình chiết xuất dầu và đánh giá khả năng ứng dụng trong các hệ thống thực phẩm thực tế. Nhóm cũng đã nhận được quỹ RMIT Impact Starter Grant 2026 để tiếp tục các hướng phát triển này. Về bản chất, đây không chỉ là câu chuyện về một loại dầu mới, mà là cách chúng ta nhìn lại thực phẩm thừa: từ thứ phải xử lý, thành nguyên liệu dầu tự nhiên có giá trị. Nếu Việt Nam kiên trì đi tiếp con đường này, dầu ăn bền vững từ nấm men và phụ phẩm có thể trở thành một trong những biểu tượng của cuộc chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn – nơi mỗi phần bã mía, mỗi mẻ dưa cải muối đều có cơ hội “tái sinh” trên bàn ăn.
