Cải lương trước ngã rẽ: hoặc bước vào đời sống giới trẻ, hoặc bị bỏ lại
Cải lương thế hệ trẻ là câu chuyện một loại hình sân khấu truyền thống đang chật vật tìm đường kết nối với người xem trẻ trong bối cảnh văn hóa số, khi khoảng cách giữa giá trị cổ điển và nhịp sống đương đại buộc nghệ sĩ, nhà giáo dục và cơ quan quản lý phải cùng nhau đổi mới cách dạy, cách diễn và cách đưa âm nhạc truyền thống vào trường học như một phần tự nhiên của đời sống hằng ngày, chứ không chỉ như di sản để trưng bày. Ngày 4.9, tại Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, một chương trình lý luận – phê bình về nghệ thuật cải lương được tổ chức với chủ đề gợi nhiều suy nghĩ: cải lương là ký ức lịch sử nhưng cũng là mã văn hóa cần được giải lại cho thế hệ mới thông qua đổi mới cải lương trong giáo dục chính quy.
Vì sao người trẻ xa sân khấu truyền thống?
Vấn đề không phải thế hệ trẻ quay lưng với cải lương, mà là họ chưa có con đường để bước vào thế giới này. Sự đứt gãy trong tiếp nhận văn hóa khiến nhiều em lớn lên cùng nền tảng số, nhạc ngoại, clip ngắn, trong khi lớp trước từng gắn với lời ru, dân ca, đờn ca tài tử. Yêu cầu người trẻ “phải” hiểu và yêu lập tức một loại hình có lịch sử lâu đời rõ ràng là áp đặt. Cải lương thế hệ trẻ sẽ luôn yếu nếu người làm nghề chỉ trách khán giả mà không tự hỏi tác phẩm có nói ngôn ngữ hôm nay hay không. Khoảng cách ấy bộc lộ rõ cả trong đào tạo: ngành học liên quan đến cải lương ở một trường chuyên nghiệp có chỉ tiêu 14 sinh viên nhưng mới nhận được 10 hồ sơ, con số đủ cho thấy sức hút đang suy giảm ngay trong đội ngũ kế cận.
Đổi mới cải lương bắt đầu từ cách dạy và trải nghiệm
Muốn người trẻ yêu cải lương, phải cho họ được chạm vào nó trước khi bắt họ phân tích, đánh giá. Tại tọa đàm, sinh viên và học sinh trung học không hề thờ ơ; các em đặt câu hỏi về những vở phù hợp với lứa tuổi, chứng tỏ nhu cầu có thật, chỉ thiếu lời mời đúng cách. Đổi mới cải lương vì thế gắn chặt với dạy cải lương hiện đại: từ lớp học miễn phí mỗi sáng Chủ nhật tại một trường sân khấu cho người trẻ, đến việc một sân khấu sẵn sàng dành hơn 200 vé không thu tiền cho học sinh, sinh viên trong một chương trình cải lương lịch sử. Nhưng xem một vở diễn là chưa đủ. Các chuyên gia đề nghị biến mỗi suất diễn thành chuỗi trải nghiệm: tìm hiểu âm nhạc, phục trang, đạo cụ, giao lưu với nghệ sĩ, tập hát vọng cổ, tập diễn và hóa thân vào nhân vật lịch sử.
Đưa âm nhạc truyền thống vào trường học: từ đề án đến lớp học cụ thể
Cải lương chỉ có tương lai nếu được cấy vào đời sống học đường như một phần của âm nhạc truyền thống trường học, thay vì xuất hiện lẻ tẻ trong các phong trào. Thực hiện chỉ đạo của UBND thành phố, ngành giáo dục và văn hóa đang xây dựng Đề án “Nghệ thuật học đường” giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến 2045, trên cơ sở tổng hợp các hoạt động từng triển khai trước đây. Mục tiêu khá tham vọng: trong năm học 2026-2027, mỗi học sinh ở hơn 1.750 trường công lập và hơn 2.000 cơ sở giáo dục nếu tính cả ngoài công lập sẽ được tiếp cận ít nhất một chương trình nghệ thuật trong năm học. Trong đó, cải lương được đặt cạnh chèo, hát bội và các loại hình truyền thống khác như một lựa chọn bình đẳng, vừa giáo dục lịch sử, văn hóa, tình yêu quê hương, vừa âm thầm xây dựng lực lượng khán giả nền cho sân khấu mai sau.
Giữ hồn cốt nhưng phải lắng nghe người trẻ
Đổi mới cải lương mà đánh mất hồn cốt thì sân khấu sẽ biến thành loại hình khác, mất luôn lý do tồn tại. Các nhà nghiên cứu nhắc lại điều tưởng hiển nhiên nhưng hay bị bỏ qua: âm nhạc – đặc biệt là vọng cổ và hệ thống bài bản đờn ca tài tử – là hạt nhân tạo nên bản sắc cải lương. Hồn cốt còn nằm ở kịch bản, ở cách diễn xướng giàu cảm xúc và ngôn ngữ sân khấu riêng. Một nghệ sĩ ưu tú đề nghị nhìn cải lương trong thế “động” và “tĩnh”: động là sáng tạo, thử nghiệm; tĩnh là giữ tinh hoa, không cắt bỏ bừa. Nguyên tắc quan trọng nhất: khán giả là người chấm điểm cuối cùng cho mọi cuộc cách tân. Nếu hướng đến cải lương thế hệ trẻ mà không lắng nghe nhu cầu, tâm lý, cách tiếp nhận của họ, mọi nỗ lực đổi mới chỉ là nói một mình trên sân khấu trống.
