Cải lương là nghệ thuật sống: Đổi mới nhưng không đánh mất hồn cốt
Cải lương là loại hình sân khấu tổng hợp của người Việt, kết hợp kịch bản văn học, diễn xuất, âm nhạc dân tộc, mỹ thuật sân khấu và kỹ thuật ánh sáng, âm thanh, trong đó âm nhạc – đặc biệt là vọng cổ và bài bản đờn ca tài tử – giữ vai trò hạt nhân tạo nên bản sắc riêng biệt và sức lay động cảm xúc của khán giả trẻ lẫn lớn tuổi. Muốn cải lương và thế hệ trẻ tìm được tiếng nói chung, điểm xuất phát không phải ở những chiêu trò hiện đại, mà ở việc nhận diện rõ bản chất “nghệ thuật sống” của loại hình này. Ngay trong tên gọi “cải lương” đã có tinh thần sửa đổi, làm mới, nghĩa là bản thân nó mang khả năng tự đổi mới để đồng hành với thời cuộc. Nếu chúng ta coi cải lương là bảo tàng bất động, thì chính cách nhìn đó mới làm nó xa rời đời sống người trẻ.
Muốn người trẻ yêu cải lương: tạo hứng thú trước, giảng giải sau
Tại tọa đàm “Nghệ thuật cải lương – Ký ức lịch sử và mã văn hóa dân tộc” diễn ra ngày 4.9 tại Nhà hát Trần Hữu Trang, giới nghiên cứu và nghệ sĩ thống nhất một điều: thế hệ trẻ không quay lưng với cải lương, họ chỉ thiếu chìa khóa tiếp cận phù hợp. Thế hệ ông bà từng lớn lên cùng lời ru, dân ca, còn trẻ em hôm nay bao quanh bởi nhạc số và mạng xã hội; đòi hỏi các em phải lập tức hiểu và yêu cải lương truyền thống là điều phi thực tế. Cách hợp lý hơn là để các em được xem, được nghe, được gặp nghệ sĩ, thử hát, thử diễn rồi từ đó nảy sinh câu hỏi, nhu cầu hiểu thêm. Một sinh viên đã nói rất thẳng: cần tạo ra “chìa khóa” cho người trẻ bước vào thế giới cải lương. Nếu sân khấu vẫn chờ khán giả trẻ tự tìm đến, cải lương hiện đại sẽ mãi đứng ngoài thói quen giải trí của họ.
Đổi mới nghệ thuật cải lương: Hiểu sâu rồi hãy thay đổi
Đổi mới nghệ thuật cải lương không thể đồng nghĩa với việc cắt bỏ những gì làm nên bản sắc. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh âm nhạc vọng cổ và hệ thống bài bản dân tộc là “hạt nhân” không thể thay thế; nếu chỉ chạy theo cái mới mà bỏ qua nền tảng này, cải lương có nguy cơ đánh mất chính mình. Tiến sĩ Lê Hồng Phước đưa ra nguyên tắc rõ ràng: “Hiểu sâu sắc trước khi thay đổi”, nếu chưa nắm rõ bản chất mà đã sửa đổi thì rất dễ biến nghệ thuật thành một thứ khác. Điều đáng nói là lịch sử cải lương cho thấy nó luôn vận động; ở giai đoạn 1960–1970, nghệ sĩ liên tục cập nhật xu hướng thời đại để tạo ra nhiều phong cách biểu hiện mới. Vấn đề hôm nay không phải cải lương thiếu khả năng đổi mới, mà là người làm nghề có đủ hiểu biết và bản lĩnh để giữ “hồn cốt” trong mọi cách tân hay không.
Đưa cải lương vào trường học: xây công chúng tương lai, không chỉ bán vé
Nếu cải lương muốn sống cùng thời đại, nó phải bước vào hệ sinh thái giáo dục âm nhạc truyền thống, chứ không thể chỉ trông chờ vào vài suất diễn thương mại. Tọa đàm đã nhấn mạnh vai trò phối hợp giữa ngành văn hóa, giáo dục, nhà hát và trường học để xây dựng chương trình trải nghiệm theo lộ trình: từ nhận biết, cảm nhận, đến hiểu, trải nghiệm và dần tham gia sáng tạo. Theo Phó Giám đốc Sở GD&ĐT TP.HCM Huỳnh Lê Như Trang, đề án “Nghệ thuật học đường” giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn 2045 đang được xây dựng với mục tiêu mỗi học sinh được thụ hưởng ít nhất một chương trình nghệ thuật trong năm học, trong đó có cải lương, chèo, hát bội và các loại hình truyền thống khác. Đây là bước đi có tầm nhìn: không chỉ giới thiệu cải lương và thế hệ trẻ trong vài tiết mục minh họa, mà hình thành thói quen thưởng thức lâu dài và lực lượng khán giả tương lai cho bảo tồn cải lương truyền thống.
Nghe người trẻ để giữ cải lương sống cùng thời đại
Một nghệ thuật chỉ có thể tồn tại nếu lắng nghe công chúng. Với cải lương và thế hệ trẻ, điều này càng quan trọng: quyền đánh giá cuối cùng thuộc về khán giả, và nếu hướng đến học sinh, sinh viên thì sân khấu phải hiểu người trẻ cần gì, quen tiếp nhận theo cách nào. Nghệ sĩ ưu tú Ca Lê Hồng đề xuất nhìn cải lương trong thế cân bằng “động” và “tĩnh”: động là không ngừng phát triển, sáng tạo, tĩnh là giữ lại tinh hoa, đặc biệt là hệ thống bài bản âm nhạc và những giá trị làm nên bản sắc. Theo ông Nguyễn Tấn Kiệt, đề án nghệ thuật học đường ở TP.HCM đang tính đến khoảng trên 2.000 trường các cấp; nếu triển khai đúng, mỗi học sinh sẽ tiếp cận ít nhất một chương trình nghệ thuật mỗi năm. Cải lương hiện đại vì thế không chỉ nằm trên sân khấu lớn, mà phải có mặt trong lớp học, trong những suất diễn miễn phí, trong các lớp dạy cải lương vào sáng Chủ nhật dành cho người trẻ. Khi người trẻ được tham gia, được “chấm điểm”, cải lương mới có cơ hội tiếp tục sống cùng thời đại thay vì thành hoài niệm đẹp nhưng xa lạ.
