Tự nguyện phải là quyền lựa chọn thực chất
Hoạt động giáo dục theo nhu cầu là nội dung mở rộng, nâng cao hoặc chuyên sâu được tổ chức ngoài giờ chính khóa và giáo dục tăng cường, nhằm đáp ứng sở thích, năng khiếu và định hướng phát triển cá nhân của học sinh trên cơ sở tự nguyện đăng ký. Ngày 4/11, Sở GD&ĐT TPHCM ban hành hướng dẫn ba mô hình tổ chức hoạt động này tại các trường phổ thông công lập, đồng thời yêu cầu không ép học sinh tham gia. Đây là điểm cốt lõi: quyền chọn không có ý nghĩa nếu học sinh hoặc cha mẹ bị gây áp lực, bị gợi ý dai dẳng hay lo rằng từ chối sẽ ảnh hưởng đến việc học. Với những hoạt động thường được gọi là “môn học liên kết”, tự nguyện phải được thể hiện bằng cách đăng ký minh bạch và khả năng từ chối không kéo theo bất lợi.
Sở yêu cầu phân biệt hoạt động theo nhu cầu với giáo dục tăng cường dựa trên mục tiêu, đối tượng, nội dung, mức độ yêu cầu, thời gian và cách tổ chức, chứ không chỉ dựa vào tên gọi. Ranh giới này giúp ngăn hoạt động tự chọn bị biến thành dạy trước chương trình, dạy lại nội dung chính khóa hoặc lớp học thêm trá hình.
Ba cách xếp lịch, một nguyên tắc chung
Mô hình học TPHCM được hướng dẫn theo ba cách bố trí để phù hợp điều kiện từng trường, nhưng không cách nào làm mất quyền lựa chọn của học sinh. Ở mô hình phổ thông đại trà, trường xếp hoạt động theo nhu cầu vào khung giờ riêng, tách khỏi giờ chính khóa và tăng cường; lịch có thể linh hoạt theo ngày, khối hoặc nhóm học sinh để tránh quá tải. Ở mô hình có lớp học linh hoạt, học sinh đã đăng ký di chuyển theo nhóm đến phòng chức năng hoặc phòng máy tính, lựa chọn nội dung như nghệ thuật, thể thao, năng lực số, STEM, lập trình, ngoại ngữ hay kỹ năng sống. Mô hình còn lại dành cho trường tiên tiến hội nhập và các lớp tích hợp theo Đề án 5695, tổ chức theo đặc thù chương trình. Dù theo mô hình nào, hoạt động theo nhu cầu vẫn phải nằm ngoài thời lượng chính khóa và tăng cường.
Thiết kế linh hoạt chỉ có ích khi thời khóa biểu cho thấy rõ đâu là nội dung dành cho tất cả học sinh, đâu là phần đăng ký tự chọn. Nếu hai loại bị nhập nhằng, gia đình khó biết mình có thể từ chối hay không; vì vậy, cách công bố và giải thích của trường quan trọng không kém tên mô hình.
Không đăng ký vẫn phải có phương án ở trường
Học sinh không đăng ký không thể bị xem là tự chịu thiệt hoặc bị buộc phải tham gia để khớp lịch của trường. Hướng dẫn yêu cầu bố trí giờ đến trường, ra về phù hợp; nếu các em ở lại, nhà trường phải sắp xếp hoạt động phù hợp và giám sát an toàn. Đây là bảo đảm thiết thực nhất cho gia đình: lựa chọn không tham gia phải đi kèm phương án chăm sóc, quản lý rõ ràng, thay vì để phụ huynh tự xoay xở hoặc khiến học sinh ngồi chờ không được tổ chức. Trong năm học 2026–2027, các trường phải rà soát, điều chỉnh kế hoạch đã ban hành và hạn chế tối đa xáo trộn giờ học cũng như thời gian đưa đón.
Nhà trường cũng phải công khai kế hoạch tại trụ sở và trên cổng thông tin điện tử ít nhất một tuần trước khi triển khai. Phụ huynh nên được biết trước nội dung, thời gian, cách đăng ký và phương án dành cho học sinh không tham gia. Thiếu thông tin hoặc không có lựa chọn thay thế sẽ làm suy yếu tính tự nguyện, dù biểu mẫu đăng ký có ghi chữ “tự nguyện”.
Không thể gắn quyền học với khoản đóng góp
Một ranh giới khác cần được giữ rõ là giữa giáo dục tăng cường dành cho học sinh với hoạt động tự chọn theo nhu cầu. Kinh phí giáo dục tăng cường được bảo đảm từ dự toán chi thường xuyên hằng năm và các nguồn hợp pháp khác; trường không được thu bình quân theo đầu học sinh hoặc đặt điều kiện đóng góp để các em được tham gia. Với hoạt động theo nhu cầu, nhà trường cũng không được thu vượt mức do UBND TPHCM quy định; kết quả tham gia không thay thế kết quả học tập trong chương trình giáo dục phổ thông. Những quy định này ngăn việc biến cơ hội học tập cơ bản thành đặc quyền gắn với khả năng đóng góp, đồng thời giữ cho lớp tự chọn đúng bản chất: phục vụ nhu cầu phát triển riêng, không phải điều kiện để học sinh theo kịp chương trình.
Vì thế, phụ huynh có thể yêu cầu nhà trường giải thích rõ hoạt động thuộc nhóm nào, căn cứ tổ chức và phương án cho học sinh không đăng ký. TPHCM đã đặt ra ba mô hình, nhưng phép thử thực sự nằm ở cách từng trường bảo vệ lựa chọn của gia đình. Hoạt động giáo dục tự nguyện chỉ đáng tin khi lời từ chối được tôn trọng, lịch học thay thế được sắp xếp an toàn và không ai bị buộc đóng góp để tiếp cận phần giáo dục tăng cường.
