Cận thị trẻ em: từ chiếc kính mới đến rủi ro cả đời
Cận thị trẻ em tiến triển là tình trạng mắt trẻ ngày càng phải điều chỉnh để nhìn rõ ở xa, độ cận tăng dần theo thời gian và kéo theo nguy cơ biến dạng cấu trúc nhãn cầu, làm tăng rủi ro biến chứng võng mạc và suy giảm thị lực lâu dài nếu không được theo dõi, quản lý và can thiệp y khoa một cách hệ thống. Ở Việt Nam, khoảng 5 triệu trẻ em đang mắc tật khúc xạ, tương đương 30%-40% trẻ trong độ tuổi đến trường, trong đó cận thị chiếm tỷ lệ lớn nhất. Nếu phụ huynh chỉ phản ứng bằng cách đổi kính khi con than nhìn mờ, họ đang bỏ lỡ giai đoạn vàng để kiểm soát tốc độ tiến triển và giảm nguy cơ cận nặng về sau. Các bác sĩ đã cảnh báo rõ: nếu chỉ thay kính khi trẻ nhìn mờ mà không kiểm soát tốc độ tiến triển, nguy cơ cận thị cao và biến chứng về mắt sẽ tăng lên.
Theo dõi độ cận định kỳ: “hồ sơ sức khỏe mắt” thay vì tờ đơn đo kính
Vấn đề của nhiều gia đình không phải thiếu kính mà là thiếu chiến lược theo dõi độ cận định kỳ. Cận thị ở trẻ thường xuất hiện và tiến triển trong những năm trẻ còn đang phát triển, nên nguy cơ cận nặng về sau rất cao. Khi nhãn cầu dài ra nhanh, lớp võng mạc bị giãn mỏng và dễ xuất hiện biến chứng nguy hiểm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị lực. Điều này đồng nghĩa mỗi lần “tăng một độ” không hề vô hại: mỗi độ cận tăng thêm có thể làm tăng 67% nguy cơ mắc các bệnh lý gây mù, trong khi mỗi độ cận được kiểm soát giúp giảm khoảng 40% nguy cơ biến chứng nặng về sau. Khám mắt định kỳ giúp phát hiện sớm tật khúc xạ, theo dõi tốc độ thay đổi độ cận và có hướng can thiệp phù hợp, thay vì chạy theo những lần đổi kính muộn màng.
Chiến lược kiểm soát cận: cá nhân hóa, không “thấy ai dùng được là dùng theo”
Kiểm soát cận thị không phải là chọn một loại kính “hot” rồi hy vọng độ cận dừng lại. Theo các chuyên gia, phát hiện sớm, đánh giá nguy cơ, lựa chọn phương pháp phù hợp và theo dõi định kỳ là những bước cốt lõi trong kiểm soát cận thị ở trẻ. Tại cơ sở chuyên khoa, bác sĩ không chỉ đo số kính mà còn đánh giá tuổi, độ cận hiện tại, tốc độ tăng độ, chiều dài trục nhãn cầu, tình trạng giác mạc, bề mặt nhãn cầu và thói quen sinh hoạt của trẻ. Từ đó, trẻ có thể được đề xuất kính gọng kiểm soát cận, kính áp tròng định hình giác mạc ban đêm Ortho-K hoặc thuốc nhỏ atropine nồng độ thấp. Nhưng một phương pháp phù hợp về chuyên môn vẫn có thể thất bại nếu trẻ khó tuân thủ việc sử dụng, vệ sinh hoặc tái khám, nên phụ huynh cần phối hợp với bác sĩ thay vì tự chọn theo trải nghiệm của gia đình khác.
Thời gian ngoài trời và thói quen học tập: “thuốc” phòng cận thị hiệu quả
Trong khi không ít cha mẹ săn tìm công nghệ đắt tiền, hai “liều thuốc” phòng cận thị hiệu quả lại đến từ lối sống hàng ngày. Tăng thời gian hoạt động ngoài trời và giảm thời gian nhìn gần có thể giúp trì hoãn khởi phát và làm chậm tiến triển cận thị, qua đó giảm nguy cơ cận thị nặng và các biến chứng về sau. Dành ít nhất 90 phút ngoài trời ban ngày có thể giúp trẻ giảm nguy cơ khởi phát cận thị, bên cạnh việc cho mắt nghỉ khi học và khám mắt định kỳ. Cùng với đó, áp dụng quy tắc nghỉ mắt khi học (như thường xuyên cho mắt rời màn hình, điều chỉnh khoảng cách và tư thế) giúp hạn chế tình trạng nhìn gần kéo dài, vốn là yếu tố nguy cơ cao khiến cận thị trẻ em tiến triển nhanh. Cha mẹ cần chủ động sắp xếp lại lịch học – chơi để bảo vệ mắt trẻ, thay vì để con “bị nhốt” trong sách vở và màn hình.
Vì sao phải can thiệp sớm và hệ thống, thay vì chờ con kêu nhức mắt?
Cận thị đáng lo ngại với sức khỏe học đường khi số trẻ mắc tật khúc xạ tăng nhanh và độ tuổi mắc ngày càng nhỏ. Một khảo sát cho thấy 26,6% học sinh trung học ở đô thị mắc cận, 14,2%-16,3% ở nông thôn, thậm chí có lớp học mà 75,6% trẻ mắc tật khúc xạ, trong đó cận thị chiếm 52,7%. Thống kê toàn cầu dự báo đến năm 2050, khoảng một nửa dân số thế giới sẽ mắc cận thị và khoảng 10% mắc cận nặng. Điều quan trọng không chỉ là chỉnh kính để trẻ nhìn rõ mà là làm chậm tiến triển cận thị ngay từ sớm; việc quản lý cận thị cần bắt đầu từ giai đoạn “tiền cận thị”, thông qua tầm soát sớm, theo dõi định kỳ và can thiệp kịp thời. Song song, ngành y tế đang triển khai chương trình khám sức khỏe định kỳ cho học sinh để giữ được thị lực tốt trong những năm học và giảm nguy cơ cận nặng sau này. Nếu gia đình không thay đổi, nỗ lực ở cấp hệ thống sẽ khó đạt hiệu quả.
