Thông tư 84: cuộc thi KHKT quốc gia bước sang “luật chơi” mới
Quy chế thi nghiên cứu khoa học là bộ quy định xác định cách tổ chức, đánh giá, xếp giải và xử lý vi phạm trong cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông, nhằm bảo đảm công bằng, minh bạch và liêm chính khoa học cho tất cả dự án tham gia. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư 84/2026 về Quy chế Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS và THPT, thay thế Thông tư 06/2024 và 24/2025. Đây không chỉ là một bản cập nhật kỹ thuật, mà là sự điều chỉnh lại “luật chơi” của cuộc thi KHKT quốc gia theo hướng chuẩn hóa, tiệm cận quốc tế và siết chặt liêm chính khoa học. Học sinh, giáo viên hướng dẫn và các sở GDĐT nếu coi đây là thủ tục hành chính thuần túy sẽ bỏ lỡ cơ hội nâng chất nghiên cứu, đồng thời đối mặt với rủi ro vi phạm quy chế mới.
Chuẩn hóa 16 lĩnh vực và 20 tiêu chí chấm thi mới: vì sao quan trọng?
Điểm thay đổi dễ thấy nhất là danh mục lĩnh vực dự thi được chuẩn hóa còn 16 lĩnh vực, tên gọi được điều chỉnh để thống nhất với danh mục nhóm ngành đào tạo theo Nghị định 179/2026/NĐ-CP, tạo cơ sở liên thông với chính sách học bổng và tuyển sinh đại học. Với các dự án liên ngành, lĩnh vực dự thi được xác định theo phần chiếm tỷ trọng lớn nhất trong nội dung nghiên cứu cốt lõi. Quan trọng hơn, hệ thống đánh giá được thiết kế lại với 20 tiêu chí, mỗi tiêu chí tối đa 5 điểm, chia thành 5 nhóm, tổng điểm tối đa 100, tương ứng với cấu trúc đánh giá của Regeneron ISEF. Việc cụ thể hóa tiêu chí chấm thi mới giúp học sinh thấy rõ thế nào là một dự án nghiên cứu nghiêm túc, đồng thời buộc giám khảo phải dựa trên thang đo chi tiết, hạn chế tối đa cảm tính và sự “mềm dẻo” không cần thiết trong phòng chấm.
Liêm chính khoa học học sinh: từ khẩu hiệu đến chế tài thực sự
Thông tư 84 lần này thể hiện rõ quan điểm: liêm chính khoa học học sinh không còn là khẩu hiệu mà được gắn với trách nhiệm và chế tài cụ thể. Nhật kí nghiên cứu và dữ liệu gốc được xác định là căn cứ để kiểm chứng tính trung thực, tính liên tục của quá trình nghiên cứu và mức độ tham gia thực chất của học sinh. Học sinh phải lập, lưu giữ nhật kí bằng văn bản hoặc điện tử, ghi nhận đầy đủ, liên tục, có xác nhận của người hướng dẫn ít nhất mỗi tháng một lần, đồng thời lưu dữ liệu gốc của dự án. Người hướng dẫn không được trực tiếp làm thay các nội dung nghiên cứu cốt lõi. Quy chế mới nêu rõ: học sinh làm giả hồ sơ, nhật kí hoặc dữ liệu gốc có thể bị hủy kết quả và cấm tham dự cuộc thi từ 1 đến 2 năm; kết quả và giải thưởng của dự án vi phạm sẽ bị thu hồi, công khai. Đây là thông điệp thẳng thắn: gian lận không còn “nhẹ nhàng” bị bỏ qua, mà sẽ để lại dấu vết trong hồ sơ thi của cả học sinh lẫn người hướng dẫn.
Cơ chế chấm điểm và phân bổ dự án: công bằng nhưng cũng sàng lọc khắt khe
Để bảo đảm công bằng, mỗi dự án phải có ít nhất 3 giám khảo chấm độc lập, phân công bằng hình thức bốc thăm trong tiểu ban lĩnh vực. Nếu điểm của một giám khảo chênh lệch từ 20% trở lên so với điểm trung bình của các giám khảo còn lại, người này phải rà soát, giải trình bằng văn bản; nếu giải trình không phù hợp, Trưởng tiểu ban sẽ phân công thêm giám khảo chấm độc lập. Các giám khảo không được thỏa thuận hoặc thống nhất điểm với nhau. Ở cấp đơn vị, số dự án tối đa mỗi sở GDĐT được đăng ký căn cứ tỉ lệ dự án tham gia cuộc thi cấp sở trong năm học liền trước: T ≤ 1% được tối đa 3 dự án; 1% < T ≤ 5% là 6 dự án; 5% < T ≤ 10% là 9 dự án; T > 10% là 12 dự án. Cách phân bổ này buộc các địa phương phải tổ chức cuộc thi cấp dưới nghiêm túc, tạo nguồn dự án đủ mạnh trước khi bước lên sân chơi quốc gia.
Từ quy chế đến thực tiễn: học sinh cần chuẩn bị lại cách làm nghiên cứu
Quy chế mới không chỉ thay đổi giấy tờ, mà sẽ tác động trực tiếp đến cách học sinh và giáo viên tổ chức dự án. Danh sách dự án dự thi cấp quốc gia, báo cáo tóm tắt và poster phải được công khai chậm nhất 15 ngày trước ngày khai mạc; đơn vị dự thi phải công khai danh sách dự án được chọn cử trong vòng 5 ngày làm việc kể từ ngày ban hành quyết định. Cuộc thi sẽ được quản lý thống nhất trên môi trường số, kèm theo hệ thống quản lí chung. Văn bản hướng dẫn hằng năm không được phép đặt thêm điều kiện, thành phần hồ sơ hay tiêu chí ngoài Quy chế, tránh tạo áp lực không cần thiết cho học sinh. Trong giai đoạn chuyển tiếp, các cuộc thi cấp cơ sở đã hoặc đang tổ chức trước ngày Thông tư có hiệu lực vẫn tiếp tục theo quy định cũ, nhưng việc lựa chọn, cử dự án dự thi cấp quốc gia phải theo Thông tư mới. Nói cách khác, từ vòng quốc gia trở lên, mọi dự án đều phải “chơi” theo chuẩn mới: rõ nhật kí, đủ dữ liệu gốc, tuân thủ liêm chính và chấp nhận bị soi kỹ hơn.
