Sắp xếp trường học: Từ khẩu hiệu tinh gọn đến tác động lên từng học sinh
Sắp xếp trường học là quá trình giảm cơ sở giáo dục, hợp nhất điểm trường và tái cơ cấu hệ thống nhằm tinh gọn bộ máy quản lý, đồng thời vẫn duy trì hoặc mở rộng tiếp cận giáo dục vùng sâu, vùng xa trong bối cảnh ngân sách, nhân lực và dân số học thay đổi nhanh chóng. Khi các địa phương đồng loạt cắt giảm hàng trăm đơn vị, câu hỏi không còn nằm ở con số mà ở chặng đường đến lớp, sĩ số trong mỗi phòng học và mức độ công bằng giáo dục mà học sinh nhận được. Điểm chung của những quyết định sắp xếp là tư duy “lớn hơn, tập trung hơn” – ít trường nhưng quy mô lớn, nhiều điểm trường trực thuộc, đội ngũ quản lý và hỗ trợ dùng chung. Tuy nhiên, với học sinh, phụ huynh và giáo viên, sự thay đổi không chỉ là việc đổi tên trường hay con dấu mới, mà là những điều rất cụ thể: xa hay gần hơn, lớp đông hay thưa hơn, cơ sở vật chất tốt lên hay xuống, thầy cô gắn bó hay luân chuyển liên tục.
Thành phố lớn tinh gọn bộ máy: Hiệu quả quản lý đổi bằng quãng đường đến lớp?
Tại một đô thị đặc biệt đông đúc, việc giảm 702 cơ sở giáo dục công lập, từ 2.188 xuống còn 1.486 đơn vị (tương đương 32,08%) cho thấy quyết tâm mạnh mẽ trong tái cơ cấu hệ thống. Theo lãnh đạo ngành giáo dục thành phố, đây là bước đi gắn với mô hình chính quyền đô thị hai cấp sau khi sáp nhập địa giới hành chính, nhằm quản trị giáo dục theo mạng lưới thay vì từng trường đơn lẻ. Việc giảm cơ sở giáo dục diễn ra đồng thời với việc cắt 2.745 vị trí quản lý, tương ứng 46,7% biên chế lãnh đạo. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: "Sau sắp xếp, số đơn vị công lập giảm 702, số chức danh quản lý giảm 46,7%" – một mức tái cơ cấu sâu rộng hiếm thấy ở cấp hệ thống. Đi cùng là mở rộng mô hình trường liên cấp tiểu học – trung học cơ sở, tăng từ 14 lên 44 trường để chia sẻ cơ sở vật chất và quản lý tập trung. Về mặt tích cực, học sinh hưởng lợi từ hơn 1.000 phòng học mới được đưa vào sử dụng trước năm học, cụ thể là 1.027 phòng, vượt kế hoạch 27 phòng. Nhưng những con số ấy cũng đặt ra mặt trái: khi trường ít đi, quy mô mỗi điểm trường lớn hơn, liệu thời gian di chuyển của học sinh ở các quận, huyện ngoại thành có tăng lên, và sĩ số lớp có chạm ngưỡng gây áp lực học tập?
Cao Bằng: Giảm gần nửa số trường nhưng vẫn phải giữ đường đến lớp ở vùng sâu
Ở một tỉnh miền núi biên giới với địa hình chia cắt và dân cư thưa, câu chuyện sắp xếp trường học lại mang màu sắc khác. Cao Bằng từ lâu duy trì nhiều trường và điểm trường nhỏ để giữ chân học sinh, phổ cập giáo dục và đảm bảo tiếp cận giáo dục vùng sâu, vùng xa. Nay, tỉnh thực hiện kế hoạch giảm cơ sở giáo dục từ 514 xuống 293, tương đương 42,99% – mức cắt giảm còn mạnh hơn cả các đô thị lớn. Điểm khác biệt là mục tiêu kép: vừa tinh gọn vừa giữ đường đến lớp ở những bản làng cách xa trung tâm. Sau sắp xếp, mỗi trường có thể quản lý nhiều điểm trường, cơ sở, dùng chung đội ngũ quản lý, văn thư, kế toán, và tổ chức tổ chuyên môn phù hợp từng cấp học. Hệ thống được thiết kế theo hai mô hình: trường đơn cấp quy mô lớn có nhiều phân hiệu và trường đa cấp phổ thông học ở một hoặc nhiều điểm với nhiều cấp học cùng tồn tại. Thực tế ở xã Minh Tâm cho thấy mặt cụ thể của giảm cơ sở giáo dục: từ 10 trường xuống còn 6, tức giảm 40% số đơn vị, một điểm trường nhỏ phải đóng, học sinh chuyển về điểm trường chính. Với trẻ vùng cao, thêm vài cây số đường đất, dốc đá có thể là ranh giới giữa tiếp tục đến lớp và bỏ học. Đó là rủi ro rất thực nếu sắp xếp chỉ nhìn vào sơ đồ mạng lưới mà bỏ qua đôi chân nhỏ của học sinh.
Tái cơ cấu hệ thống: Khi tiết kiệm biên chế va chạm với đời sống giáo viên và học sinh
Việc tái cơ cấu hệ thống không chỉ là giảm số trường mà còn là sắp xếp lại con người. Sau khi sắp xếp trường học, Cao Bằng dự kiến dư khoảng 600 cán bộ, giáo viên. Ở đô thị, số quản lý, nhân viên kế toán, thủ quỹ, văn thư thừa ra cũng phải luân chuyển, bố trí lại hoặc chờ hỗ trợ tìm vị trí mới. Với mỗi người, đây không phải là câu chuyện tối ưu nhân sự, mà là thay đổi nơi làm việc, thu nhập, thăng tiến và cả động lực gắn bó với nghề. Ở phía lớp học, tái cơ cấu đồng nghĩa với việc phân bổ lại học sinh, tăng hoặc giảm sĩ số tùy khu vực, thay đổi người đứng lớp và cách chia tổ chuyên môn. Minh Tâm giảm ba vị trí lãnh đạo, cân bằng lại cơ cấu giáo viên theo môn để xử lý chỗ thừa, chỗ thiếu cục bộ. Còn ở một điểm trường như Tra Tạ, giáo viên vẫn phải đi gần 9 km từ điểm chính lên phân hiệu, dạy hơn 80 học sinh 100% là người Mông, đồng thời tự đến tận nhà vận động trẻ đến trường. Những chi tiết ấy cho thấy: nếu mục tiêu giảm cơ sở giáo dục chỉ gắn với tiết kiệm biên chế, các địa phương rất dễ bỏ quên chất lượng công việc hàng ngày của giáo viên và trải nghiệm học tập của học sinh.
Giữ công bằng tiếp cận giáo dục vùng sâu trong làn sóng tinh gọn
Điều đáng chú ý là cả Cao Bằng lẫn thành phố lớn đều khẳng định mục tiêu lâu dài không dừng lại ở giảm đầu mối mà là nâng chất lượng. Ngành giáo dục Cao Bằng nói rõ định hướng chuyển từ tái cơ cấu để giảm tầng nấc hành chính sang tái cơ cấu để nâng chất lượng; từ quản lý từng trường đơn lẻ sang quản lý theo hệ thống; từ đầu tư dàn trải sang tập trung nguồn lực; và từ quản lý hành chính sang quản lý dựa trên dữ liệu, kết quả. Đó là những nguyên tắc đúng, nhưng sức nặng của chúng chỉ được kiểm chứng qua việc học sinh vùng sâu có còn đến lớp đều, có học được trong phòng học đủ sáng, đủ ấm. Ở phía đô thị, hai dự án trường quy mô lớn như một trường trung học phổ thông và một trường liên cấp tiểu học – trung học cơ sở – trung học phổ thông đang hoàn thiện 38 trên tổng 91 phòng học, phần còn lại dự kiến xong vào tháng 12, qua đó tăng thêm lựa chọn học tập trong mạng lưới mới. Song, đầu tư mới sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa nếu song hành với chính sách giữ chỗ cho học sinh dễ bị bỏ lại phía sau: trẻ nhập cư, trẻ khuyết tật, học sinh vùng ven. Kết luận lại, sắp xếp trường học là xu hướng khó tránh khi ngân sách, nhân lực và yêu cầu quản trị hiện đại đều thúc ép hệ thống phải tinh gọn. Nhưng nếu coi giảm cơ sở giáo dục là mục tiêu chính, chúng ta dễ tạo ra mạng lưới "đẹp trên giấy, khập khiễng ngoài đời". Một cuộc tái cơ cấu hệ thống có trách nhiệm phải bắt đầu và kết thúc ở câu hỏi đơn giản: đường đến lớp của học sinh – nhất là ở vùng sâu, vùng xa – đang ngắn lại hay dài thêm?
