AI trong giáo dục: công cụ quyền lực, không phải “thầy giáo ảo”
Quy định AI giáo dục mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định trí tuệ nhân tạo là công cụ hỗ trợ mạnh mẽ cho dạy học và quản lý, nhưng không được phép thay thế vai trò ra quyết định và trách nhiệm chuyên môn của nhà giáo, đồng thời buộc các cơ sở đào tạo phải kiểm chứng kết quả AI, đặt ra quy tắc sử dụng rõ ràng để bảo đảm an toàn dữ liệu, liêm chính học thuật và phát triển kỹ năng AI cho người học. Thông điệp quan trọng ở đây: chúng ta không đi theo lối “phó thác cho máy”, mà chọn con đường đồng hành có kiểm soát. Ngày 3/7, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư 49 quy định ứng dụng công nghệ trong giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp, lần đầu tiên bao gồm cả trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, thực tế ảo trong đào tạo, kiểm tra đánh giá và nghiên cứu khoa học. Cùng với đó là Công văn 6020 về nhiệm vụ chuyển đổi số năm học 2026-2027, đặt AI ở vị trí nhiệm vụ trọng tâm nhưng đi kèm hàng loạt điều kiện sử dụng an toàn, có kiểm soát.
Vì sao phải đặt ranh giới với AI ngay lúc này?
Nhìn bề ngoài, việc mở rộng ứng dụng công nghệ trong giáo dục là xu thế tất yếu, nhưng việc Bộ ban hành Thông tư 49 và văn bản chuyển đổi số vào thời điểm này không phải câu chuyện “đuổi theo mốt”, mà là bước đi để khép lại khoảng trống pháp lý đang ngày càng nguy hiểm. Theo Bộ, Thông tư 49 được xây dựng nhằm cụ thể hóa quy định của Luật Giáo dục đại học, Giáo dục nghề nghiệp năm 2025, đồng thời bảo đảm thống nhất với Luật Chuyển đổi số, Luật Trí tuệ nhân tạo và các quy định về quản lý dữ liệu trong giáo dục và đào tạo. Khi AI đã len vào mọi ngóc ngách từ soạn bài, làm bài tập đến nghiên cứu khoa học, nếu không có chuẩn chung về sử dụng AI an toàn, giáo dục sẽ đối mặt nguy cơ gian lận, đạo văn, làm sai lệch dữ liệu và xói mòn liêm chính học thuật. Việc đặt ranh giới sớm giúp nhà trường, nhà giáo biết mình được làm gì với AI – và không được làm gì.
AI chỉ hỗ trợ, trách nhiệm nhà giáo vẫn ở tuyến đầu
Điểm đáng chú ý nhất trong các quy định mới là cách Bộ GD&ĐT chủ ý “neo” trách nhiệm nhà giáo vào mọi hoạt động có AI tham gia. Việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong đào tạo và kiểm tra đánh giá được xác định rõ là công cụ hỗ trợ, không thay thế vai trò và trách nhiệm học thuật của giảng viên. Công văn 6020 nhắc lại một cách thẳng thắn: “AI không thay thế trách nhiệm chuyên môn và trách nhiệm ra quyết định của nhà giáo, cán bộ quản lý”. Điều này có ý nghĩa thực tế: giáo viên được khuyến khích dùng AI để chuẩn bị bài, xây dựng học liệu, thiết kế hoạt động dạy học, kiểm tra, đánh giá và hỗ trợ người học, nhưng kết quả do AI tạo ra phải được kiểm chứng về tính chính xác và mức độ phù hợp trước khi dùng. Nói cách khác, AI không thể trở thành “cái cớ” cho những bài giảng sơ sài hay đánh giá thiếu công tâm. Nếu bài giảng sai, điểm số bất hợp lý, người chịu trách nhiệm vẫn là nhà giáo, không phải thuật toán.
Quy định cụ thể: dùng AI thế nào để an toàn và minh bạch?
Bộ không dừng lại ở khẩu hiệu mà yêu cầu rất cụ thể về sử dụng AI an toàn. Thông tư 49 buộc các cơ sở giáo dục phải bảo đảm an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm và tuân thủ liêm chính học thuật. Các hành vi vi phạm được liệt kê rõ: dùng AI để gian lận, sao chép, đạo văn, giả mạo làm sai lệch dữ liệu hoặc không công bố việc sử dụng công nghệ khi có yêu cầu. Song song, Công văn 6020 yêu cầu các cơ sở giáo dục rà soát, ban hành quy định, quy tắc sử dụng AI phù hợp với từng đối tượng người học và hoạt động giáo dục; quy định rõ trường hợp được sử dụng, bị hạn chế hoặc không được sử dụng, trách nhiệm người dùng và yêu cầu về an toàn dữ liệu, minh bạch, kiểm chứng, độ tin cậy nội dung và liêm chính học thuật. Đây là bước chuyển quan trọng: thay vì để mỗi giáo viên “tự bơi” với AI, nhà trường phải thiết kế bộ quy tắc chung, để cả thầy lẫn trò biết ranh giới và hậu quả khi vượt rào.
Từ công cụ đến kỹ năng: AI trở thành năng lực công dân số
Một điểm tiến bộ trong tư duy của chính sách mới là nhìn nhận AI không chỉ như hạ tầng công nghệ mà còn là kỹ năng của người học. Thông tư 49 nêu rõ nhiệm vụ “phát triển năng lực số và năng lực trí tuệ nhân tạo cho nhà giáo, người học”, nghĩa là kỹ năng AI học sinh không còn là chuyện ngoại khóa, mà gắn chặt với hoạt động học tập. Bộ yêu cầu các đơn vị tham gia thí điểm Nền tảng giáo dục thông minh quốc gia ứng dụng AI có kiểm soát, tổ chức đánh giá chất lượng, hiệu quả, mức độ an toàn và tác động đối với nhà giáo, người học trước khi triển khai trên diện rộng. Các Sở Giáo dục và Đào tạo phải xây dựng kế hoạch chuyển đổi số năm học 2026-2027 theo nguyên tắc “6 rõ”, với nhiệm vụ có sản phẩm, kết quả cụ thể, tránh hình thức, dàn trải. Nếu làm đúng, học sinh sẽ không bị phụ thuộc thụ động vào chatbot, mà được học cách đặt câu hỏi, kiểm chứng kết quả AI và dùng công cụ số một cách có trách nhiệm – đúng nghĩa công dân kỹ thuật số.
