Luật Phát triển đô thị: định nghĩa lại công bằng trong không gian đô thị
Luật Phát triển đô thị là đạo luật thiết kế lại cách các đô thị được quy hoạch, phân quyền, huy động nguồn lực và sử dụng đất, nhằm biến đô thị thành động lực phát triển kinh tế nhưng vẫn bảo đảm công bằng xã hội trong phân bổ quyền lực, ngân sách và giá trị gia tăng từ đất cho người dân, nhà nước và nhà đầu tư. Luật không chỉ là bộ quy tắc kỹ thuật; nó là tuyên ngôn chính trị về việc ai được hưởng lợi từ tăng trưởng đô thị. Khi Quốc hội thảo luận sáng 7/8 tại Tổ 10, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đã nhấn mạnh rằng dự án Luật Phát triển đô thị là điểm nhấn của Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, thể hiện tư duy kiến tạo, lấy đô thị làm động lực phát triển. Điều đó có nghĩa: nếu luật này thiết kế sai, đô thị sẽ tiếp tục là nơi tích tụ bất bình đẳng; nếu làm đúng, đất đai có thể trở thành công cụ san sẻ cơ hội thay vì nguồn gốc bất công.
Đất đai – “phép thử” về công bằng đất đai trong Luật Phát triển đô thị
Tâm điểm công bằng đất đai nằm ở chỗ: ai được quyết định thu hồi, giao, đấu giá đất và ai được hưởng phần giá trị tăng thêm từ hạ tầng đô thị. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh gọi đất đai là “phép thử” lớn nhất của đạo luật, yêu cầu kiểm soát chặt chẽ thu hồi đất, cơ chế giao đất không qua đấu giá, đấu thầu và bảo đảm người dân được tham gia, chia sẻ hợp lý giá trị gia tăng từ đất. Câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Không nên để tình trạng Nhà nước thu hồi đất của người dân theo giá trị trước khi có hạ tầng, sau đó giao hoặc đấu giá theo giá trị đã tăng lên mà người dân không được chia sẻ hợp lý phần giá trị chênh lệch đó”. Luật Phát triển đô thị chỉ thực sự có ý nghĩa nếu Điều 13 và Điều 36 – những điều khoản được yêu cầu rà soát đặc biệt kỹ – xử lý được ranh giới mong manh giữa thu hồi đất cho công trình công cộng và tạo quỹ đất thương mại. Nếu ranh giới này mờ, công bằng đất đai sẽ vẫn là khẩu hiệu, không phải cơ chế.
Phân quyền phát triển: trao quyền mạnh nhưng không phân mảnh pháp luật
Muốn công bằng đất đai không bị bóp méo ở địa phương, câu trả lời không phải là siết chặt mọi thứ từ trung ương, mà là phân quyền phát triển kèm kiểm soát quyền lực. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đồng tình với định hướng phân quyền mạnh, giao đủ thẩm quyền, đủ công cụ và khả năng huy động nguồn lực cho các đô thị phát triển. Tuy nhiên, bà cảnh báo: nếu cho phép văn bản thi hành của địa phương được quy định khác với văn bản trung ương và còn được ưu tiên áp dụng, khi luật được mở rộng tại nhiều địa phương có thể xuất hiện nhiều hệ thống văn bản đặc thù cùng điều chỉnh một vấn đề, gây vướng mắc cho người dân, doanh nghiệp và cơ quan thực thi. Đó là mặt trái tiềm ẩn của phân quyền phát triển: công bằng bị bào mòn bởi sự rối rắm pháp lý. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là văn bản địa phương chỉ được khác trong phạm vi Quốc hội đã ủy quyền cụ thể, không làm thay đổi quyền, nghĩa vụ cơ bản do luật định và không được ưu tiên hơn văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn, trừ khi luật quy định rõ. Nếu không, phân quyền sẽ biến thành phân mảnh trật tự pháp luật.
Trung tâm tài chính quốc tế: động lực mới nhưng phải gắn với an toàn tài chính quốc gia
Công bằng trong phát triển đô thị không chỉ nằm ở đất mà còn ở cách quy định trung tâm tài chính quốc tế – nơi tiền và quyền lực tài chính hội tụ. Điều 23 của dự thảo Luật Phát triển đô thị quy định cơ chế phát triển trung tâm tài chính quốc tế, nhưng Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng yêu cầu rà soát kỹ để bảo đảm thống nhất với Nghị quyết số 222/2025/QH15 về thành lập và phát triển Trung tâm tài chính quốc tế, tránh trùng lặp hoặc hình thành thêm một tầng nấc quản lý, điều hành, cấp phép song song. Theo bà, Nghị quyết 222 đã thiết lập một trung tâm tài chính quốc tế tại hai địa điểm là Thành phố Hồ Chí Minh và thành phố Đà Nẵng, với một Hội đồng điều hành chung. Nếu Luật Phát triển đô thị lặp lại hoặc mâu thuẫn với khung này, kết quả sẽ là méo mó cạnh tranh và chuyển dịch lợi ích theo hướng khó kiểm soát. Cần thiết phải làm rõ phạm vi áp dụng của Điều 23 – là riêng cho Thành phố Hồ Chí Minh hay chung cho cả hai thành phố – để bảo đảm thông suốt trong triển khai.
Tự chủ tài chính đô thị và “lằn ranh đỏ” an toàn tài chính quốc gia
Đô thị muốn phát triển nhanh thì phải có quyền tự chủ tài chính, đặc biệt là khả năng vay vốn nước ngoài; nhưng nếu thiếu lằn ranh, cái giá phải trả có thể là mất an toàn tài chính quốc gia. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng tán thành việc tăng quyền tự chủ và bổ sung thêm nguồn lực cho các đô thị đặc biệt, song bà yêu cầu làm rõ việc vay vốn nước ngoài của các địa phương có chịu ràng buộc bởi các chỉ tiêu, giới hạn và cân đối về nợ nước ngoài của quốc gia hay không. Bà cảnh báo: trong trường hợp nhiều địa phương đồng thời vay vốn nước ngoài, tổng nghĩa vụ vay và trả nợ có thể tác động đến hạn mức nợ nước ngoài của quốc gia và các chỉ tiêu an toàn tài chính quốc gia. Người dân, doanh nghiệp, chính quyền đều liên quan trực tiếp: nếu lằn ranh này không được vạch rõ, rủi ro tài chính tập thể sẽ bị đẩy về tương lai, trong khi lợi ích hiện tại tập trung ở một số dự án. Luật Phát triển đô thị vì thế phải quy định cụ thể để “vừa phát huy quyền tự chủ của địa phương, vừa giữ vững an toàn tài chính quốc gia”.
