Luật Phát triển đô thị: từ định nghĩa đến bước ngoặt phân quyền
Luật Phát triển đô thị là đạo luật chuyên ngành mới của Quốc hội, thiết lập khung thể chế phân quyền toàn diện về quy hoạch đô thị, tài chính, sử dụng không gian ngầm và không gian trên cao cho các thành phố lớn, nhằm tháo gỡ điểm nghẽn hạ tầng, huy động nguồn lực mới và nâng năng lực cạnh tranh đô thị trong dài hạn. Chiều 24/8, Quốc hội đã thông qua Luật Phát triển đô thị, trao cho TP.HCM và nhiều đô thị lớn cơ chế phân quyền sâu rộng đúng vào thời điểm các đô thị đặc biệt đang chật vật với tắc nghẽn giao thông, thiếu vốn hạ tầng và quy hoạch chậm cập nhật. Đây không phải một điều chỉnh kỹ thuật nhỏ trong hệ thống pháp luật, mà là lựa chọn chính trị rõ ràng: chuyển từ mô hình “xin – cho” sang trao quyền gắn với trách nhiệm của chính quyền đô thị. Luật gồm 5 chương, 66 điều, tập trung vào phân quyền thành phố trong quy hoạch, đầu tư công, đất đai và phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Điều này báo hiệu một cách tiếp cận mới: coi đô thị là động cơ tăng trưởng cần được tự chủ thể chế, thay vì chỉ là đơn vị hành chính thụ hưởng ngân sách.
Quyền lực mới: quy hoạch đô thị, tài chính và không gian ngầm
Điểm đáng chú ý nhất của Luật Phát triển đô thị là mở rộng thực chất quyền tự chủ cho các thành phố về quy hoạch đô thị và quản trị hạ tầng. Thay vì chờ từng quyết định từ Trung ương, TP.HCM và các đô thị đủ điều kiện có thể chủ động thiết kế không gian phát triển, từ mặt đất đến không gian ngầm, trên cao, ven sông, ven biển – những lớp không gian lần đầu được luật hóa như nguồn lực kinh tế mới. Theo Điều 23, luật dành điều khoản riêng cho việc phát triển Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam, tạo nền tảng kết nối và huy động nguồn vốn quốc tế cho các dự án trọng điểm. Đây là thay đổi mang tính cạnh tranh đô thị: thành phố nào biết dùng quyền phân quyền thành phố để khai thác quỹ đất, phát triển TOD, thu hút nhà đầu tư chiến lược, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ tự tạo ra biên độ tăng trưởng mới. Ngược lại, nơi nào vẫn duy trì tư duy quản lý cũ, quyền lực mới có thể bị lãng phí hoặc biến thành rủi ro lợi ích nhóm trong quy hoạch và tài chính.
Cơ hội phát triển cho TP.HCM và các đô thị đặc biệt
Nếu nhìn từ góc độ chiến lược, Luật Phát triển đô thị là lời khẳng định rằng TP.HCM và các cực tăng trưởng đô thị không thể tiếp tục bị ràng buộc bởi một khuôn khổ quản lý như các địa phương thuần nông. Việc đẩy mạnh phân quyền thành phố về biên chế, tổ chức bộ máy, quy hoạch, tài chính, ngân sách, giáo dục, khoa học – công nghệ và y tế mở thêm dư địa để xây dựng mô hình kinh tế dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo. Một phát biểu đáng chú ý là nhận định rằng việc thông qua luật “sẽ tạo ra bước ngoặt lớn, tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế và tiếp thêm động lực bứt phá mạnh mẽ cho các đô thị lớn, đặc biệt là đầu tàu kinh tế TP.HCM”. Song song, luật tạo khung pháp lý ổn định, chuyển hàng loạt cơ chế thí điểm từ các nghị quyết trước đây thành nền tảng lâu dài, giảm tình trạng phải xin cơ chế riêng cho từng dự án. Cơ hội nằm ở chỗ các thành phố có thể huy động vốn qua phát hành trái phiếu và vay các tổ chức quốc tế cho dự án hạ tầng quan trọng – nhưng chỉ biến thành tăng trưởng khi đi kèm năng lực thiết kế chính sách và ưu tiên đầu tư hợp lý.
Người dân, doanh nghiệp và bài toán quản trị hạ tầng
Ở tầng đời sống, Luật Phát triển đô thị sẽ chỉ có ý nghĩa nếu người dân thấy đường xá bớt kẹt xe, hệ thống thoát nước bớt ngập, nhà ở và giao thông công cộng tiếp cận hơn. Doanh nghiệp kỳ vọng một môi trường đầu tư hạ tầng minh bạch, các thủ tục quy hoạch đô thị rõ thời hạn, quỹ đất được khai thác theo nguyên tắc thị trường thay vì xin – cho. Nhưng phân cấp, phân quyền lớn luôn đi cùng nguy cơ lạm quyền và phân tán trách nhiệm. Như đã được nhấn mạnh, phân quyền thành phố phải đi đôi với kiểm soát quyền lực, nếu không, tự chủ tài chính và quy hoạch có thể trở thành cánh cửa cho các nhóm lợi ích thao túng quy hoạch hạ tầng. Khoảng 240 nội dung cần cụ thể hóa đang đặt áp lực lớn lên bộ máy TP.HCM, đòi hỏi chuyển từ tư duy quản lý thụ động sang chủ động kiến tạo thể chế. Việc ban hành nhanh nhưng sơ sài các nghị quyết về quản lý không gian ngầm, không gian tầm thấp, giao thông và nhà ở – dự kiến có hiệu lực từ 1/10 – sẽ là rủi ro nếu không kèm theo đánh giá tác động và cơ chế giám sát xã hội.
Từ tầm nhìn 2045 đến việc đưa luật vào đời sống
Tầm nhìn được gắn với Luật Phát triển đô thị là tham vọng phát triển bền vững đến năm 2045, nhưng đường đi đến đó không tự nhiên hình thành. TP.HCM đã chuẩn bị Chỉ thị của Thành ủy, kế hoạch triển khai luật, phân công cơ quan soạn thảo và cơ chế thẩm tra của HĐND; ngay sau khi luật được thông qua, thành phố sẽ tổ chức hội nghị triển khai và kỳ họp HĐND để ban hành nghị quyết nền tảng cho các văn bản tiếp theo. Động thái này cho thấy chính quyền hiểu rằng luật chỉ là khung, còn chất lượng phát triển tùy thuộc vào cách cụ thể hóa bằng chính sách sát thực tế. Sự chủ động thể hiện qua việc các sở, ngành đã chuẩn bị sẵn dự thảo về quy hoạch tổng thể, quản lý khai thác không gian ngầm, không gian tầm thấp, giao thông và nhà ở. Tuy nhiên, để luật trở thành công cụ nâng cấp quản trị hạ tầng, các thành phố cần chấp nhận chuẩn minh bạch mới: công khai dữ liệu quy hoạch, tham vấn người dân, và đo lường kết quả bằng các chỉ số đô thị cụ thể, thay vì chỉ bằng báo cáo hoàn thành thủ tục. Quyền tự chủ rộng hơn không chỉ là đặc ân, mà là phép thử về năng lực quản trị hiện đại của mỗi chính quyền thành phố.
