Luật Phát triển đô thị: Cú hích thể chế dành riêng cho các siêu đô thị
Luật Phát triển đô thị là khuôn khổ pháp lý mới điều chỉnh toàn bộ quá trình quy hoạch, quản trị, khai thác đất đai, tài chính và hạ tầng tại các đô thị, với mục tiêu tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, tăng phân cấp và tạo dư địa phát triển nhanh nhưng bền vững cho những thành phố lớn như TP.HCM.
Việc Quốc hội khóa XVI thông qua Luật Phát triển đô thị ngày 24-8 đã gửi một thông điệp rõ ràng: thời kỳ “xin – cho” trong phát triển đô thị phải nhường chỗ cho cơ chế chủ động, chịu trách nhiệm của địa phương. Luật không chỉ bổ sung vài công cụ kỹ thuật, mà là một sự dịch chuyển tư duy: từ quản lý đô thị sang quản trị và kiến tạo phát triển. Đối với TP.HCM, đây là cơ hội hiếm có để thoát khỏi tình trạng bị trói bởi thủ tục nhiều tầng nấc, chậm trễ trong giải phóng mặt bằng, tắc nghẽn hạ tầng và thất thoát cơ hội đầu tư. Câu hỏi không còn là “thành phố được phép làm gì”, mà là “thành phố dám làm đến đâu và chịu trách nhiệm thế nào”.
Quyền lực đô thị mới: Đất đai và ngân sách được trả lại cho TP.HCM
Một trong những thay đổi quan trọng nhất của Luật Phát triển đô thị là trao thêm quyền lực đô thị mới cho TP.HCM trong việc quyết định nguồn lực đất đai và tài chính. Dự thảo luật cho phép thành phố được giữ lại toàn bộ các khoản thu đặc thù mới, đồng thời được hưởng khoản bổ sung có mục tiêu tối đa 70% số tăng thu ngân sách Trung ương trên địa bàn. Đây không phải chi tiết kỹ thuật, mà là đột phá chính trị – tài chính: tiền phát sinh từ động lực tăng trưởng của thành phố phần lớn sẽ được tái đầu tư cho chính thành phố.
Về đất đai, luật giao quyền chủ động cho địa phương trong việc thu hồi đất, ban hành chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bố trí ngân sách địa phương phục vụ giải phóng mặt bằng. Nói cách khác, thay vì trông chờ từng quyết định từ trung ương, TP.HCM lần đầu có thẩm quyền đầy đủ để giải quyết dứt điểm những dự án treo, khu đất vàng bỏ hoang, các chương trình chỉnh trang đô thị kéo dài gây lãng phí. Luật còn cho phép HĐND, UBND cấp tỉnh áp dụng bảng giá đất kết hợp hệ số điều chỉnh giá đất để tính bồi thường, giúp linh hoạt hơn và sát thị trường hơn, thay vì bị cứng nhắc trong khung giá thấp khiến người dân không đồng thuận.
Từ quản lý sang kiến tạo: Cơ chế phát triển thành phố theo chuẩn siêu đô thị
TP.HCM đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với quy mô và không gian đô thị rộng hơn, dân số hơn 14 triệu người, nhu cầu hạ tầng, giao thông, nhà ở, môi trường và dịch vụ công tăng mạnh. Nếu vẫn giữ mô hình quản lý cũ – tập trung, xin phép nhiều tầng – thành phố không thể giải bài toán tăng trưởng nhanh mà vẫn bền vững. Luật Phát triển đô thị được xây dựng chính trong bối cảnh này, với định hướng tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, quy hoạch, hạ tầng, nguồn lực và tổ chức thực hiện; đồng thời tăng phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình.
Điểm đáng chú ý là ở Chương II của luật, trong 35 điều thì có tới 32 điều giao thẩm quyền cho HĐND với hơn 150 thẩm quyền khác nhau. Đây là sự chuyển giao thực chất, chứ không phải “phân cấp trên giấy”: quyền quyết định không gian phát triển, các chỉ tiêu kinh tế – kỹ thuật, việc sử dụng đất, khai thác khoáng sản… được giao cho UBND thành phố, nhưng đi kèm yêu cầu công khai, giám sát và giải trình. Luật cũng định hướng chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang quản trị và kiến tạo phát triển, nghĩa là TP.HCM phải coi mình là “nhà thiết kế và vận hành hệ sinh thái đô thị”, chứ không chỉ là cơ quan cấp phép.
Biển và logistics: Không gian tăng trưởng mới để TP.HCM bứt phá
Luật Phát triển đô thị không chỉ giải bài toán trong lõi đô thị mà còn mở không gian tăng trưởng ra biển. Nhiều vấn đề thực tiễn của TP.HCM đã được đưa vào luật, trong đó có cơ chế phát triển khu đô thị lấn biển. Với hơn 300km bờ biển sau khi mở rộng địa giới, cơ chế này mở ra dư địa để thành phố tái cấu trúc không gian phát triển, gắn đô thị với kinh tế biển, cảng mở và các nhà đầu tư chiến lược. Trên nền tảng đó, khu đô thị lấn biển có thể tích hợp cảng biển, logistics, thương mại tự do, tài chính, đổi mới sáng tạo, du lịch và dịch vụ quốc tế, hình thành những cực tăng trưởng mới và tạo cơ hội để TP.HCM trở thành siêu đô thị biển.
Đi kèm với quyền mới là trách nhiệm mới. Thành phố được phân quyền quyết định các chỉ tiêu kinh tế – kỹ thuật, sử dụng đất và khai thác khoáng sản phục vụ san lấp, nhưng phải dựa trên sức chịu tải môi trường và chịu giám sát chặt chẽ. Một câu cần được ghi nhớ là: "Việc phân quyền cho UBND Thành phố phải đi cùng công khai, giám sát và trách nhiệm giải trình". Nếu TP.HCM biến cơ chế lấn biển thành cuộc chạy đua tăng diện tích kinh doanh bằng mọi giá, luật sẽ bị bóp méo; nhưng nếu đặt tiêu chí môi trường và chất lượng sống lên trước, đây có thể là nền tảng để hình thành thế hệ đô thị biển mới, hiện đại hơn, chống chịu tốt hơn với biến đổi khí hậu.
Từ cơ chế đến cuộc sống: Người dân được gì và TP.HCM phải làm gì tiếp theo?
Luật Phát triển đô thị chỉ là cánh cửa; TP.HCM có biến nó thành con đường cho người dân hay không phụ thuộc vào cách thực thi. Luật đã mở ra một cánh cửa thể chế mới cho TP.HCM; trách nhiệm của thành phố từ thời điểm này là biến quyền được trao thành năng lực hành động, biến năng lực hành động thành dự án và biến dự án thành giá trị cụ thể cho người dân, cho vùng và cho cả nước. Điều này đồng nghĩa với thủ tục hành chính phải được tinh gọn, minh bạch; quy trình và thẩm quyền phải rõ ràng để cơ sở chủ động giải quyết công việc, giúp người dân và doanh nghiệp bớt đi lại, bớt chờ đợi.
Theo kế hoạch, ngày 26-8 thành phố sẽ tổ chức hội nghị triển khai luật; ngày 27-8, HĐND thành phố xem xét, cho ý kiến để cụ thể hóa và đưa các quy định của luật vào cuộc sống. Trong giai đoạn đầu, TP.HCM dự kiến ban hành 109 văn bản quy phạm pháp luật, gồm 79 nghị quyết của HĐND và 30 quyết định của UBND. Đây là khối lượng công việc khổng lồ, nhưng nếu làm chậm, cơ hội bứt phá sẽ bị bào mòn. Theo một nhận định đáng chú ý: "Nếu Luật Phát triển đô thị được thông qua với thể chế vượt trội sẽ tạo đà cho sự bứt phá các cực tăng trưởng cao; điều quan trọng là thành phố hấp thụ và triển khai các điều luật này như thế nào". Nói thẳng: luật đã trao quyền, nếu TP.HCM không dám đổi cách làm, chính thành phố sẽ phải chịu trách nhiệm trước người dân về mọi điểm nghẽn mới.
